08:55 PM 04/10/2020  | 

Alexandre Yersin sinh ngày 22/9/1863 tại Lavaux, tổng Vaud (Thụy Sĩ). Ông lớn lên tại Morges, nơi cha ông - nhà côn trùng học lỗi lạc từng làm giáo viên môn khoa học tự nhiên. Năm 1883, ông bắt đầu theo học ngành y tại Lausanne, rồi sang Marbourg (Đức) và Paris (Pháp) để tiếp tục theo đuổi ngành học của mình. Năm 1886, ông làm điều chế viên phụ tá tại Bệnh viện Hôtel-Dieu.

Bệnh viện Hôtel Dieu tại Paris, Pháp. Nguồn: sưu tầm

Cũng trong thời kỳ này, ông được nhận vào làm việc tại phòng thí nghiệm vi trùng của Pasteur ở đường Ulm và tham gia các công trình nghiên cứu vắc xin ngừa bệnh dại. Năm 1887, ông nhập quốc tịch Pháp và bảo vệ xuất sắc luận án Tiến sĩ y khoa về bệnh lao của thỏ. Tuy nhiên trước đó, bác sĩ Roux, người vô cùng ấn tượng trước tài năng thiên bẩm này, đã cho Yersin cộng tác nghiên cứu về bệnh bạch hầu: Yersin và bác sĩ Roux đã đồng ký tên ba báo cáo khoa học chứng minh rằng trực khuẩn Klebs-Loeffler chính là tác nhân gây bệnh bạch hầu, dễ gây tử vong vì nó tiết ra độc tố có thuộc tính giống như diataza và nọc độc. Các báo cáo này đã đưa ra định hướng hoàn toàn mới cho lĩnh vực độc chất học và dẫn đến việc tìm ra thuốc kháng độc tố và huyết thanh trị liệu. Năm 26 tuổi, cái tên Yersin đã nổi tiếng trong giới khoa học phương Tây, người ta xếp ông ngang hàng với bác sĩ Roux và kỳ vọng rất nhiều vào các công trình nghiên cứu của ông trong tương lai.

Vốn là một người có tư tưởng táo bạo, ham học hỏi, Yersin hướng về những chân trời mới thay vì chôn mình trong các bức tường của phòng thí nghiệm, do đó, vào cuối năm 1889, Yersin nhận làm bác sĩ trên một con tàu của Hãng Vận tải đường biển để tới Đông Dương.

Sang Việt Nam, ông làm bác sĩ trên tàu Sài Gòn, hoạt động trên tuyến đường biển Sài Gòn - Hải Phòng. Dãy Trường Sơn mà ông say sưa nhìn ngắm mỗi lần ghé Nha Trang đã tạo nên, như cách ông nói, “một sức hút thực thụ” và ông nhanh chóng lên kế hoạch đi từ Nha Trang đến Sài Gòn bằng đường bộ.

Vì lý do này mà vào tháng 7/1890, Yersin đã lên tàu tới Nha Trang, sau đó ông cưỡi ngựa vào Phan Rí theo con đường mòn (sau này gọi là đường Cái quan), rồi tiếp tục tiến sâu vào dãy Trường Sơn cùng với một người dẫn đường. Cuối cùng, ông cũng tới được vùng Djiring (Di Linh ngày nay) sau hai ngày đi bộ.

Về đồ đạc, Yersin chỉ mang theo vài hộp thịt bò, bánh quy khô do người nấu bếp trên tàu tặng. Để tiếp tục cuộc hành trình đến Sài Gòn, cần ít nhất từ 9 đến 10 ngày đường và điều này đối với Yersin là không thể. Vị bác sĩ buộc phải từ bỏ ý định và lên đường tới Phan Thiết trong một ngày đường, sau đó ông lên một chiếc thuyền buồm ra Nha Trang và kịp lên tàu đúng lúc tàu sắp nhổ neo lên đường đi Quy Nhơn.

Chuyến thám hiểm đầu tiên của Yersin tại buôn Thượng định hướng cho mọi hoạt động của ông về sau này. Những dự định bất thành, những nỗi thất vọng và mệt nhọc mà Yersin từng nếm trải càng củng cố thêm khát khao khám phá những vùng đất bí ẩn này.

Trong gần 4 năm, Yersin đã đơn thân độc mã không kẻ tùy tùng đi tới các khu vực miền núi thuộc dãy Trường Sơn giáp danh với phía bắc Nam Kỳ, phía nam Trung Kỳ và Lào. Ông ghi chép lại dòng chảy của các con sông, những nơi có người ở, hình dạng các ngọn núi, chỉ ra những tuyến đường dẫn đến Nam Kỳ và Campuchia, nghiên cứu phong tục tập quán của người Thượng cũng như giá trị kinh tế của những vùng đất được khám phá.

Sau chuyến thám hiểm đầu tiên không mang lại kết quả, năm 1892, Yersin quyết định đi từ Nha Trang đến Stung-treng bên bờ sông Mê Kông.

Hành trình thám hiểm Biên Hòa và các tỉnh Nam Trung Kỳ của A.Yersin. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I

Năm 1893, Yersin tổ chức đoàn thám hiểm đến miền Dran và cũng trong năm này, đoàn của ông đã gặp phải một băng cướp. Yersin bị chúng chém vào bàn tay trái và đâm vào ngực. Chính trong cuộc thám hiểm này, vào ngày 21/6/1893, Yersin đã tìm ra cao nguyên Lang Biang, ông mô tả về nó như sau: “Từ trong rừng thông bước ra, tôi sững sờ khi đối diện với một bình nguyên mênh mông, hoang vắng và trơ trụi tựa như mặt biển tràn đầy những lớp sóng màu xanh lá. Khối núi Lang Biang sừng sững phía chân trời Tây Bắc càng làm gia tăng vẻ đẹp của vùng đất và tạo nên một hậu cảnh vô cùng tuyệt mỹ”.

Đến năm 1899, Toàn quyền Doumer đề nghị Yersin nghiên cứu một địa điểm phù hợp để xây dựng trạm nghỉ dưỡng. Ngay lập tức, ông đã đề xuất với Toàn quyền chọn cao nguyên Lang Biang (vị trí thành phố Đà Lạt hiện nay).

Năm 1894, Yersin bắt tay vào triển khai kế hoạch mà ông xây dựng từ năm trước, đó là tới cao nguyên Đắc Lắc bằng cách khởi hành từ phía Nam và khám phá xứ Thượng nằm ở phía Bắc dãy núi Lang Biang và phía Tây dãy núi ven biển. 

Lần này, trái với thói quen trước đây, Yersin đi cùng với toán lính gồm 15 người không phải để bảo vệ ông mà là bởi ông cho rằng việc triển khai lực lượng như vậy là cần thiết nhằm tạo uy thế cho nước Pháp. Rời Nha Trang vào cuối tháng 2, ông tới Đà Nẵng vào ngày 7/5 sau khi đi qua Đắc Lắc và Kon Tum.

Trở về sau chuyến thám hiểm, Yersin nhận được tin dịch bệnh đang hoành hành tại Vân Nam và đề nghị sau đó được chấp thuận cho đến địa bàn nghiên cứu dịch bệnh về mặt vi khuẩn học. Trong lúc đó, dịch hạch bùng phát mạnh ở Hồng Kông, Yersin được cử sang nghiên cứu thảm họa tại thuộc địa này của Anh. Nhận được tin này khi đến Việt Trì, ông quay trở lại, lên tàu xuống Hải Phòng và tới Hồng Kông. Mặc dù gặp muôn vàn khó khăn, gian khổ nhưng không gì có thể ngăn cản được Yersin: trong vòng chưa đầy 48h, ông đã cho dựng một cái lán bằng tre phủ rơm vừa để làm nơi ở, vừa làm phòng thí nghiệm. Khi đó, bên cạnh Yersin còn có một người Hoa vừa làm đầu bếp, giúp việc và kiêm phụ việc ở phòng thí nghiệm cho ông.

Trong điều kiện làm việc vô cùng kinh khủng như vậy, Yersin vẫn âm thầm tiến hành khám nghiệm tử thi trên một số xác chết mua được từ những người trông coi nhà xác. Cuối cùng Yersin đã chứng minh được sự tương đồng giữa bệnh dịch hạch ở người và ở chuột.

Nghiên cứu được thực hiện ở Paris về những ống nghiệm trực trùng gửi tới từ Hồng Kông đã xác nhận những lập luận mà Yersin rút ra được sau khi nghiên cứu tại chỗ. Các trực khuẩn do Yersin phân lập chính là căn nguyên của bệnh dịch hạch.

Sau này, rất nhiều công trình xây dựng được thực hiện tại cao nguyên Lang Biang sau nhiều lần quy hoạch… Đà Lạt trở thành địa điểm nghỉ mát lớn nhất Đông Dương thu hút nhiều du khách.

Những chuyến đi không chỉ thỏa mãn ước mơ cá nhân của ông mà là những điều tra quan trọng về đất đai, con người, phong tục tập quán và tài nguyên của xứ Đông Dương, phục vụ các công trình nghiên cứu khoa học, phát triển kinh tế, nông nghiệp, chăn nuôi …

Những lần thám hiểm này cũng dần mở ra cho ông một con đường mới, quan trọng hơn trong cả cuộc đời còn lại của mình.

Hồi ký hành trình tới xứ Thượng của A.Yersin. Nguồn: Sưu tầm

Nguồn:

- TC 827, Tạp chí Đông Dương, số 133 ngày 18/3/1943 bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.a

Hoàng Hằng – Minh Phúc (lược dịch)