11:25 AM 09/04/2021  | 

100 trăm năm trước, Hà Nội từng được xem xét mở rộng về phía Tây. Vấn đề này được chính quyền và dư luận rất quan tâm vào những năm 20 của thế kỉ 20. Khi đó, nhiều văn bản quy định được ban hành nhằm phục vụ quản lí công tác quy hoạch và xây dựng trong thành phố. Báo chí cũng đặc biệt quan tâm đến diện mạo Hà Nội trong tương lai.

Đến những năm 1920, người Pháp tập trung vào việc quy hoạch các công trình xây dựng sau khi ban hành Đạo luật ngày 14 tháng 3 năm 1919 liên quan đến việc mở rộng và quy hoạch các thành phố ở Đông Dương. Điểm đáng chú ý trong giai đoạn này là quy hoạch và xây dựng phát triển theo xu hướng mới. Bên cạnh nhu cầu về sử dụng, người Pháp còn quan tâm nhiều đến thẩm mĩ kiến trúc. Năm 1921, Sở Kiến trúc và Đô thị được thành lập với người đứng đầu là KTS Ernest Hébrard.

Năm 1924, Kiến trúc sư Hébrard là người được giao thực hiện xây dựng đồ án mở rộng thành phố Hà Nội. Vấn đề này được xã hội quan tâm trong giai đoạn này, đặc biệt sau các đợt ngập lụt trong thành phố. Việc kết hợp các yếu tố vệ sinh, hài hoà, tiện lợi với tính thẩm mĩ được chú ý. Chính vì thế, chủ bút Tuần báo Eveil économique, ông Cucherousset đã viết và đăng một bài viết có nghiên cứu thấu đáo và đưa ra các đề xuất cho việc mở rộng thành phố. Chúng ta cùng tìm hiểu thêm thông tin về vấn đề này qua bài viết đăng ngày 10 tháng 8 năm 1924.

Các bài báo của chúng tôi thu hút sự chú ý của chính quyền thành phố về tính cấp bách cần cấp giấy phép xây dựng cho đến khi các dự án mở rộng thành phố được xem xét kỹ lưỡng. Dự án mở rộng là theo ý riêng của Sở Địa chính. Đã có 2 trường hợp làm phát sinh chi phí trưng mua đất đai.

Đối với trường hợp đầu tiên thì đã quá muộn, là trường hợp giấy phép xây dựng đã được cấp trên khu đất nằm trong phần mở rộng của đại lộ Henri d'Orléans [phố Phùng Hưng]. Nhưng các chủ sở hữu đã có giấy phép. Họ đã xây dựng, họ sẽ phải được bồi thường.

Với trường còn lại, Đốc lí thành phố, ngay sau khi đọc bài báo của chúng tôi đã đến tận nơi và có thể kịp thời dàn xếp với chủ sở hữu. 

Những ví dụ này đã thu hút sự chú ý của ông Eckert[1] về sự cần thiết và cấp bách của một kế hoạch tổng thể cho việc mở rộng thành phố. Ông đã giao việc thực hiện cho Hébrard, kiến ​​trúc sư quy hoạch đô thị. Phụ tá cho Hébrard là ông Gontcharoff, một chuyên gia nổi tiếng ở Maroc.

Tất cả những gì chúng tôi có thể nói là ông Eckert rất “mát tay”, khi ông thông qua các dự án, các bản vẽ của dự án sẽ được đệ trình để các cơ quan hữu quan phê duyệt, thủ đô của Đông Dương sẽ là một trong những thành phố đẹp nhất ở Viễn Đông. Nó vốn đã có sẵn sức hấp dẫn, nhưng toàn bộ mọi thứ phải hài hòa và ngược lại, vẻ đẹp sẽ không có được nếu không đảm bảo về vệ sinh và tiện ích. Các vấn đề về thoát nước mưa và nước thải, thoát nước của các ao hồ, vệ sinh của các khu dân cư nghèo, lưu thông và thông thoáng, làm các kiến ​​trúc sư bận tâm nhiều hơn là tính thẩm mĩ. Nên cần có giải pháp hài hòa các vấn đề thiết yếu trên.

Một trong những điều chỉnh đối với quy hoạch Hà Nội là sẽ ưu tiên cho việc mở rộng thành phố. Đó là dự án cầu cạn đường sắt. Các tuyến đường sắt Lào Cai, Lạng Sơn sau đó sẽ rời ga về phía Nam, giống như tuyến Nam Định. Nhà ga sẽ không còn đối diện với đại lộ Gambetta[phố Trần Hưng Đạo] nữa, mà một quảng trường rộng lớn và một đại lộ sẽ nối với Quảng trường Chiến thắng (Place de la Victoire) [nay là vị trí Vườn hoa Lê nin] tại ngã tư của đại lộ Puginier [phố Điện Biên Phủ]và đại lộ Félix Faure [phố Trần Phú].

Từ Quảng trường ga (Place de la Gare)toả rađường Mandarine [Phố Lê Duẩn], đại lộ Carreau và Rollandes [phố Lý Thường Kiệt và phố Hai Bà Trưng], đường Sinh Từ [phố Nguyễn Khuyến], một con đường song song với đại lộ Duvillier [phố Nguyễn Thái Học] chạy qua phía trước Văn Miếu để bắt vào con đường Sơn Tây, cuối cùng là một đại lộ phục vụ nhà ga vận chuyển hàng hóa sau này và nối với các ngã tư đường dẫn đến Thái Hà Ấp. 

Việc này sẽ dẫn đến việc giải phóng mặt lớn về phía Tây. Phần cuối của đại lộ Duvillier [phố Nguyễn Thái Học], ở ngoại ô thành phố, đã có những tòa nhà hiện đại và thật ngạc nhiên là con đường này đã không được sạch sẽ và chưa hoàn thành. Chỉ có xe điện đi qua đó; đường rải đá cũ chỉ còn lại trong ký ức và chính những chiếc xe bò kéo cũng không còn đi qua được nữa. Việc này còn có thể giải thích cách đây ba hoặc bốn năm, khi mới có vài ngôi nhà nằm rải rác trên đại lộFélix Faure [phố Trần Phú] phía sau Văn Miếu. Nhưng ngày nay các công trình san sát cho đến cuối đại lộ Félix Faure [phố Trần Phú] và ngày càng phủ kín ven đại lộ Duvillier [phố Nguyễn Thái Học] về phía Tây. Do đó, cần phải làm lại, rộng hơn trước đây, rải sỏi, cũng sẽ phải lấp cống, làm vỉa hè, rãnh lề đường và trang bị điện chiếu sáng đến ngã ba với đường Sơn Tây. Việc này đang phức tạp và khó tiếp cận.

Bản vẽ đề xuất phương án mở rộng Hà Nội về phía Tây. TTLTQG1

Nét vẽ màu đỏ các đường trục chính trên bản đồ là gợi ý để mở rộng thành phố. Điều đó có nghĩa là nếu những con đường này được xây dựng trong năm tới, nhà ở sẽ mọc kín ven đường trong vòng 5 năm. Tuyến xe điện chạy từ đại lộ Duvillier [phố Nguyễn Thái Học] hướng về Hà Đông. Ngay sau Văn Miếu, đường xe điện chạy theo hình tứ giác rộng, từng là thành cổ. Bao quanh ba mặt toà thành là những con đường mà chúng tôi đã đánh dấu là những con đường nông thôn, trước có rải đá, không được bảo trì và giờ không còn đi lại được, ngoại trừ đường phía Nam bắt đầu từ ngã tư Thái Hà Ấp, đi lại có nhiều khó khăn, nối với Cầu Giấy trên đường Sơn Tây. Đây từng là đường vòng quanh thành cổ. Các đường phía Tây và phía Nam giáp đê đất vững chắc đánh dấu vị trí của các thành lũy và pháo đài.

Con đường phía Nam, như chúng tôi đã nói, nối với Thái Hà Ấp, có thể đi lại được. Chúng ta sẽ có một con đường từ phía Nam nhà ga và với chi phí rất rẻ nếu ta mở rộng đường mòn này và rải đá.

Như vậy, chúng tôi muốn thu hút sự chú ý của độc giả Hà Nội về chính “hình tứ giác”, là tòa thành trước đây.  Đây là khu đất thuận lợi nhất cho việc mở rộng trong tương lai.

Sẽ rất dễ dàng, dễ dàng như con đường phía Nam, không chỉ đắp đường rộng 16m, trong đó 5m rải đá có được 2 bên nền đường là cánh đồng lúa, tạo nên các vị trí đẹp để xây dựng các ngôi nhà. Nhưng một biện pháp còn ít tốn kém hơn và sẽ cấp bách hơn là thoát nước của khu đất rộng lớn này, với 80 ha là diện tích ao hồ và đầm lầy.

Rõ ràng nếu có càng ít ao và đầm ở vùng ngoại ô thành phố thì sẽ càng trong lành hơn. Việc đào ao hồ sâu để đắp lên khu vực lân cận và tạo thuận lợi cho nước mưa chảy ra bên ngoài, sẽ mang lại kết quả là thành phố trong lành.

Thành lũy ngăn dòng nước chảy về phía Nam, có nghĩa là hướng tới chỗ trũng nằm khuất sau làng Kinh lược [Thái Hà] và nếu nhiều thì sẽ chảy ra Sông Tô Lịch. Sông Tô Lịch đầy bùn lầy là đập tràn tự nhiên của cả khu phố. Việc nạo vét sẽ dễ dàng bằng phương pháp nạo vét hơi nước, điều này sẽ đồng thời gia cố đường đê hai bên.

Vì không thể chảy về phía Nam, nước của khu vực “tứ giác” phải tìm một lối thoát ra một vùng đất thấp khác, vùng đất giữa đường Hà Đông và nhà ga.

Vừa qua, phía Nam Khu nhà Tế bần [từ tiếng Pháp được dùng là Cour des Miracles: để chỉ khu nhà ổ chuột ở Paris] của Nữ tu Antoine, nước chảy qua ba lát đường ray xe điện với tốc độ 4 hoặc 5m3/ phút trên lòng đường về hướng nhà ga. Những ngày trước, nước đã chảy xối xả hơn nhiều. Chúng tôi đã chỉ ra địa điểm này trên bản đồ và hướng của dòng nước chảy bằng hai mũi tên.

Không có gì sẽ dễ dàng hơn. Chỉ cần đào một con mương rộng 10m, đáy 6m, sâu 2m qua đầm lầy dọc theo con đường phía Tây. Một cái cống dài từ 3 đến 4m, dưới con đường phía nam, bên cạnh ngôi mộ tập thể [gò Đống Đa], sẽ cho phép thoát ra ngoài và ngăn nước chảy ngược lại. Nước sẽ chảy về phía lưu vực Thái Hà Ấp bằng con mương thứ hai dài 500 đến 600m. Con mương cần đào sẽ chỉ dài 1.400m. Chi phí khoảng 3.600 đồng bạc. Chúng ta có thể xây thêm cống rãnh và cống thoát nước cho các khu đất bao quanh nhà tế bần Sơ Antoine, cống giữa xưởng gạch và đại lộ Duvillier [phố Nguyễn Thái Học]. Hơn hết, phải có một cống thoát nước từ đại lộ Puginier [phố Điện Biên Phủ] và dọc theo đại lộ Van Vollenhoven [phố Chu Văn An].

Sở Lục lộ sẽ sớm bắt đầu làm dưới đại lộ Van Vollenhoven [phố Chu Văn An], nhưng ở phía bên kia của đại lộ Puginier [phố Điện Biên Phủ], xây một cống nhỏ, phụ thuộc vào cống lớn đang được xây dựng dưới đại lộ Carnot [phố Phan Đình Phùng], gần lối vào phía bắc của Vườn Bách thảo, chảy vào Sông Tô Lịch. Trên bản đồ tỷ lệ 1/50.000, cống này được đánh dấu bằng một chuỗi các vòng tròn nhỏ màu đen và cống mà chúng tôi đề xuất được đánh dấu bằng chuỗi các hình chữ thập nhỏ và kênh mương làcác nét màu đen đậm.

Có thể thấy ngay lập tức rằng theo đề xuất của chúng tôi, từ đại lộ Puginier [phố Điện Biên Phủ] tại một điểm ở Sông Tô Lịch thì có 3.000m khai thông; mà từ cống của đại lộ Carnot bắt vào Sông Tô Lịch phía hạ lưu mất 8 km. Do đó, dự án của chúng tôi được tận dụng được độ dốc của Sông Tô Lịch trên 8 km này. Nếu chúng ta tính thêm 500m cống thoát nước giữa đại lộ Puginier [phố Điện Biên Phủ] và đại lộ Carnot, vào 8 km này, chúng ta tiết kiệm được 5.500m. Nếu độ dốc của Sông Tô Lịch chỉ là 4 cm/km, với 5.500m sự chênh lệch đảm bảo nước chảy rất nhanh và liên tục khô ráo ở vùng trũng của đại lộ Puginier [phố Điện Biên Phủ]. Vấn đề này đáng được nghiên cứu.

Bản vẽ đề xuất phương án dẫn nước thoát về phía Tây ra Sông Tô Lịch. TTLTQG1

Từ nhiều tháng và nhiều năm, Tờ Indépendence Tonkinoise đã thu hút sự chú ý của độc giả về việc ngập lụt xảy ra sau mỗi trận mưa lớn ở khu vực giữa Ao Voi (Mare aux Elephants) [Hồ Thủ Lệ] và Trường đua xe đạp (Vélodrome)[2]: lúc đó chỗ này thực sự như một hồ nước ngập từ 10 đến 15 cm, người dân ở đại lộ Puginier [phố Điện Biên Phủ] phải lội để ra vào nhà. Tình trạng này sẽ trở nên tồi tệ hơn khi Hồ Thủ Lệ bị lấp.

Không chỉ vì lợi ích của cá nhân, mà phải vì cả khu phố, nơi có hàng chục ngôi nhà. Xa hơn về phía Nam, hay về phía đại lộ Duvillier [phố Nguyễn Thái Học], càng kéo dài đoạn cống đang xây dựng thì càng giảm khoảng cách bằng hệ thống cống và kênh mương như đề xuất. Đó là lí do tại sao chúng tôi tin rằng thành phố sẽ cho nghiên cứu vấn đề này ngay lập tức và sẽ làm theo đề xuất của chúng tôi./.


[1] ECKERT Louis Frédéric: Đốc lí Hà Nội

[2] Trường Đua xe đạp đối diện Bách Thảo, vị trí này sau là xây dựng Trường Albert Sarraut, nay vị trí khu đất nằm giữa các phố Phan Đình Phùng, Hùng Vương, Hoàng Văn Thụ]

Đỗ Hoàng Anh dịch