07:00 PM 27/09/2020  | 

Trước hàng loạt các cuộc tấn công đầu năm 1895 của nghĩa quân Yên Thế, ngày 12/09, toàn quyền Đông Dương gửi thư cho tướng Duchemin - chỉ huy trưởng lực lượng viễn chinh Pháp nêu rõ, tình hình khu vực Yên Thế rất nguy hiểm và đàn áp tiêu diệt cuộc khởi nghĩa ở đây.

Cả Dinh, con nuôi của Đề Thám

Tình hình quanh Yên Thế trước khi bị Pháp tấn công năm 1895[1]

Ngày 4/10, nghĩa quân Yên Thế tấn công một số làng quanh khu vực Bắc Ninh và Phủ Lạng Thương, toàn quyền Đông Dương lệnh cho quân Pháp phải chiếm bằng được 6 tổng Yên Thế Thượng là Vân Nham, Hương Vĩ, Thịnh Liệt, Đào Quán, Hữu Thượng và Nhã Nam giao cho đạo quan binh số 2 của đại tá Gallieni[2] quản lý. Ngày 08/10/1895, Pháp cho hai trung đội bộ binh hải quân (50 súng trường), 2 trung đội lính khố đỏ (110 tay súng) và 2 khẩu sơn pháo 80 mm chiếm lại hai đồn binh ở Bố Hạ và Mỏ Trạng, đặt hai đồn binh này đặt dưới sự chỉ huy tạm thời của đại úy Grimaud, chỉ huy khu quân sự Chợ Phổng. Tiếp đó, ngày 13/10, quân của Thống Luận và Thống Trứ tấn công khu vực phủ Đa Phúc. Những thông tin tình báo của đại tá Gallienicho hay, cuối tháng 10/1895, Đề Thám vẫn sống tại tư dinh ở Phồn Xương, chỉ huy các thủ lĩnh như Thống Luận, Đốc Phú, Đốc Khê, đóng quân chủ yếu ở khu vực quanh sông Sỏi và trên tuyến đường từ Nhã Nam đi Mỏ Trạng qua Phồn Xương. Viên đại tá này được lệnh chỉ cắt đứt giảng hòa với Đề Thám trong trường hợp ông công khai thái độ chống Pháp. Đoán trước việc Pháp có thể sẽ đàn áp khởi nghĩa, Đề Thám khôn khéo liên tiếp gửi hai lá thư cho Gallieningày 13 và 14/10 để hòa hoãn giúp nghĩa quân có thời gian chuẩn bị đối phó. Đầu tháng tháng 11/1895, lệnh đàn áp khởi nghĩa Yên Thế và tiêu diệt Đề Thám được chuyển tới đại tá Gallieni, ngày 15/11, quân chi viện Pháp lên tàu Biên Hòa tiến về Yên Thế với sự chi viện của lính kéo về từ khu quân sự Chợ Mới.

Báo cáo của tướng Duchemin ngày 30/01/1896

Diễn biến cuộc tấn công đàn áp

Ngày 30/01/1896, tướng Duchemin gửi Bộ trưởng Bộ chiến tranh báo cáo tổng kết các đàn áp khởi nghĩa tiến hành trong tháng 11,12/1895. Ngày 13/11/1895, đại tá Gallieni chỉ huy quân Pháp chia thành ba hướng. Hướng 1 do thiếu tá Hoblinger, trung đoàn trưởng trung đoàn lính lê dương chỉ huy 200 lính lê dương, 300 lính khố đỏ, 100 dân vệ cùng 5 khẩu sơn pháo 80 mm và nhóm lính cứu thương cầu đường. Hướng thứ hai do thiếu tá Rondony, trung đoàn trưởng lính khố đỏ Bắc Kỳ số 3 chỉ huy 200 quân thuộc trung đoàn bộ binh hải quân số 9 và 10, 100 lính khố đỏ, hai khẩu sơn pháo 80 mm cùng với lính cứu thương cầu đường. Hướng thứ ba do thiếu tá Roger thuộc trung đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ chỉ huy 150 lính lê dương của trung đoàn lính lê dương số 1, 300 lính khố đỏ, hai khẩu sơn pháo 80 mm cùng nhóm lính cứu thương cầu đường.

Ngày 21/11, Gallieni gửi Đề Thám các yêu sách của Pháp như đòi ông phải đầu hàng, giải tán các căn cứ đóng quân ở Yên Thế, tước vũ khí của toàn bộ quân khởi nghĩa đóng tại đây để chứng tỏ sự thần phục trước chính quyền Pháp cũng như chính quyền bản xứ thân Pháp. Đề Thám sẽ phải từ bỏ các bố trí quân của ở làng Bình Yên, huyện Yên Dũng, chuyển thành đất canh tác, tài sản cùng những thành viên trong gia đình ông đặt dưới sự canh phòng của 40 lính do Pháp cắt cử, ông được phép chụp ảnh và mang những vũ khí được Pháp cho phép.

Ngày 23/11, cả ba hướng quân Pháp đồng loạt hành quân về Yên Thế. Quân của thiếu tá Hoblingre tiến theo hướng Mỏ Trạng –Bố Hạ, quân của thiếu tá Rondony theo hướng Bố Hạ - Nhã Nam và hướng quân thứ ba của thiếu tá Roget theo hướng Nhã Nam- Mỏ Trạng tạo vòng vây siết quanh căn cứ của nghĩa. Ngày 25/11, Gallieni gửi tối hậu thư cho Đề Thám cho hay, nếu ông không đến gặp chỉ huy Pháp trước khi mặt trời lặn ngày 28/11, quân Pháp có thể tấn công nghĩa quân.

Ngày 28/11, Đề Thám cho quân rút khỏi các tiền đồn ở Phồn Xương, làng Lèo, Hố Chuối, làng Nứa và Đề Nắm ẩn sâu trong rừng. Ngày 29/11, Đề Thám đã không tới gặp chỉ huy Pháp như đã viết trong thư và cả ba hướng quân Pháp được lệnh di chuyển tạo vòng vây. Hướng thứ nhất áp sát tả ngạn sông Sỏi giữa Đề Nắm và làng Dinh, vừa dàn theo hướng tây bắc dọc con đường nối Đề Nắm và Phồn Xương để liên kết với hướng thứ ba, vừa dàn quân về hướng nam phía làng Nứa để liên kết với hướng quân thứ 2. Hướng thứ hai đóng ở trung tâm gần sát với đường Đồng Tiên- làng Nứa, mạn trái liên kết với hướng quân thứ ba ở Đồng Tiên và mạn phải liên kết với hướngthứ nhất ở làng Nứa. Hướng thứ ba phải chiếm bằng được bản doanh của nghĩa quân ở Phồn Xương. Quân Pháp ở khu quân sự Chợ Phổng và khoảng 500 thân binh người Thổ đóng ở núi Cai Kinh dưới sự chỉ huy của trung úy Stauber chiếm vùng phía nam chặn đường rút của nghĩa quân Yên Thế.

Ngày 29/11/1895, 8h30, toán quân Donec của hướng thứ nhất tấn công khu rừng giữa đồn Đề Nắm và Ao Kua[3], và khoảng 2h chiều, một toán lính trinh sát dưới sự chỉ huy của đại úy Grandmaison đã phát hiện ra công sự lớn của nghĩa quân,buộc nghĩa quân nổ súng chống trả, làm 1 lính cơ bị thương. Hướng thứ hai không gặp bất kỳ chống trả nào của nghĩa quân trong buổi sáng, khoảng 2 giờ chiều, toán quân Adeline bị chặn lại ở hào lũy của nghĩa quân sau khi đã vượt qua các tiền đồn đặt ở làng Nứa. Chúng dùng dao phát quang bụi rậm để tiến sâu theo hướng đông bắc tiến sát các lô cốt của nghĩa quân. Hai toán lính đi đầu do trung úy Muller và thiếu úy Figeac chỉ huy bị quân khởi nghĩa bắn từ rừng sâu và đụng độ với nghĩa quân ở mạn phía nam lô cốt Bãi Mẹt làm 1 lính bộ binh hải quân và 2 lính khố đỏ bị giết, 1 lính Pháp và 4 lính khố đỏ khác bị thương. Đại úy Adeline buộc phải cho quân lùi về phía sau để chấn chỉnh lực lượng. Chỉ huy hướng quân khi nghe thấy tiếng súng nổ dữ dội đã cho số quân Pháp còn lại xông lên bịt khoảng trống giữa hai toán quân của Grimaud và Adeline.

8h30, hướng thứ 3 cũng bắt đầu hành quân áp sát căn cứ của nghĩa quân và 10h30, toán quân của Rémond bị quân khởi nghĩa bắn trả dữ dội từ lô cốt yểm trợ cho đồn chính Bãi Mẹt ở tây bắc, làm 2 lính khố đỏ bị thương, sau đó bị nghĩa quân bắt và thu vũ khí. Các toán quân Pháp tiếp tục hành quân tấn công khiến nhiều nghĩa quân bị thương, sơn pháo Pháp được triển khai nhưng không bắn trúng các vị trí của nghĩa quân do địa hình núi rừng hiểm trở. Tuy nhiên, khoảng 2h30 chiều, sơn pháo Pháp khai hỏa khiến nghĩa quân bị thiệt hại nặng nề. Khoảng 3h chiều, hướng thứ ba liên kết với hướng quân thứ nhất và 4h30 với hướng quân thứ hai để tạo vòng vây siết chặt nghĩa quân.

Rạng sáng ngày 30/11, bộ binh của hướng thứ 3 chiếm được căn cứ đầu tiên của nghĩa quân, vị trí mà quân của Rémond đã không chiếm được ngày hôm trước, hướng  thứ hai áp sát tấn công và chiếm được đồn trung tâm. 11h, trước tình hình quân Pháp dần siết chặt vòng vây, các nghĩa quân Yên Thế đã băng qua thung rừng giữa sông Sỏi và chùa Vi Che[4] thoát ra ngoài và được dân làng xung quanh che chở.

Sơ đồ khu vực quanh căn cứ của Đề Thám trước đợt tấn công cuối năm 1895

Ngày 01/12/1895, bức điện do Gallieni gửi cho biết, quân Pháp tiếp tục lùng sục trong các cánh rừng lân cận để truy đuổi nghĩa quân và đã chiếm được toàn bộ khu căn cứ của khởi nghĩa. Do vội rời đi nên nghĩa quân không kịp giấu một số vũ khí, lương thực dự trữ, một phần thư tín của Đề Thám bị để lại và rơi vào tay quân Pháp. Khoảng 12 nghĩa quân bị giết và một số khác đã ra hàng tại Phủ Lạng Thương. Những ngày tiếp theo, chúng tiếp tục lùng sục trong những cánh rừng như  khu vực tam giác Chợ Kép- Dĩnh Thép- Mỏ Trạng. Thêm vào đó, công sứ Bắc Giang và tổng đốc Bắc Ninh cùng 300 thân binh cũng hỗ trợ quân Pháp trong truy sát các nghĩa quân trong các ngày 3,4 và 5/12, chúng bắt được vợ và con gái của lãnh binh số 1 của Đề Thám. Bị truy lùng ráo riết, tháng 1/1896, một số thủ lĩnh như Đốc Thức, Lãnh Túc, Lãnh Tích, Đốc Định, Đốc Hĩ và Cả Dinh- con nuôi của Đề Thám đã ra hàng Pháp, nhưng người dân Yên Thế vẫn trung thành chở che cho Đề Thám, đến tháng 2/1896, ông rời Yên Thế về tạm náu ở Tam Đảo và liên kết với Lương Tam Kỳ.


[1]. Hồ sơ 10 H 11, Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp và tư liệu Pháp đã dẫn.

[2]. Viên sĩ quan Pháp này chủ trương dùng phương pháp « vết dầu loang » trong bình định Bắc Kỳ.

[3] .Không rõ đây là địa danh nào ở huyện Yên Thế ngày nay.

[4]. Không rõ đây là địa danh nào ở huyện Yên Thế ngày nay

Ngọc Nhàn