Hiện tượng này không phải là điều mới mẻ trong lịch sử đô thị Hà Nội. Vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, bên cạnh các chợ được tổ chức theo mô hình “văn minh - trật tự”, vẫn tồn tại những không gian buôn bán dân sinh thích nghi linh hoạt với sự kiểm soát ngày càng chặt chẽ của chính quyền Pháp, trong đó phải kể đến Chợ Đuổi và khu vực phố Chợ Đuổi.

Tại sao lại gọi là “chợ Đuổi”?

“Chợ Đuổi” không phải là một địa danh cố định mà là một cái tên dân dã mà người dân Hà Thành xưa đặt cho khu chợ hình thành sau khi các chợ chính đã tan. Đây là nơi tập trung của những tiểu thương chưa tiêu thụ hết hàng hóa trong phiên chợ chính, buộc phải rời khỏi chợ theo quy định về thời gian đóng cửa. Hoạt động buôn bán vì thế được “kéo dài” ra ngoài không gian và thời gian chính thức, thường diễn ra vào buổi chiều tối - thời điểm mà nhu cầu tiêu dùng của người dân, đặc biệt là tầng lớp lao động, vẫn còn rất lớn.

Đầu thế kỷ XX, ở Hà Nội, chợ Hôm là một trong những chợ lớn và sầm uất, được tổ chức khá quy củ với cổng, hàng rào và lực lượng quản lý chợ. Tuy nhiên, chợ chỉ được phép họp đến khoảng 17 giờ (sau này được kéo dài thêm)^[1], trong khi nhu cầu tiêu dùng của người dân - đặc biệt là tầng lớp lao động - lại tập trung vào buổi tối. Sau khi chợ tan, nhiều tiểu thương chưa bán hết hàng bị buộc phải rời khỏi khu vực chợ chính, kéo nhau đến cuối phố Goussard (nay là phố Tuệ Tĩnh) họp thêm một phiên nữa, bán tới tối khuya mới về^[2]. Từ đó hình thành nên một khu chợ tự phát, được dân gian gọi là “chợ Đuổi” - chợ của những người bị “đuổi” khỏi chợ chính.

 Chợ Hôm xưa. Nguồn: Sưu tầm

Tư liệu báo chí năm 1937 phản ánh rõ thực trạng: sau khi chợ Hôm đóng cửa, khu vực phố Goussard trở nên “ồn ào và bẩn thỉu hơn một cái chợ”, buộc chính quyền phải nhiều lần điều động cảnh sát đến giải tán^[3]. Tuy nhiên, các biện pháp hành chính không thể triệt tiêu hoàn toàn hoạt động này. Ngược lại, chợ Đuổi tiếp tục tồn tại, như một phản ứng tự nhiên của thị trường trước sự hạn chế về không gian và thời gian buôn bán.

 Bài đăng trên báo Đông Pháp, số ra ngày 02/7/1937 về việc thành phố cấm họp “chợ Đuổi” trên phố Goussard và đề nghị kéo dài thời gian họp chợ của tiểu thương chợ Hôm. Nguồn: TTLTQGI

Các văn bản hành chính cùng thời cũng cho thấy rõ mâu thuẫn giữa quy định quản lý và nhu cầu thực tế. Mặc dù thời gian họp chợ được ấn định, song theo phản ánh của tiểu thương, khung giờ buôn bán hiệu quả nhất lại rơi vào khoảng từ 19 giờ đến 20 giờ 30 phút - thời điểm mà khách hàng chính của họ là phu phen và thợ thuyền mới tan làm^[4]. Điều này cho thấy, chợ Đuổi thực chất là sự điều chỉnh tự phát nhằm đáp ứng quy luật cung - cầu trong bối cảnh bị ràng buộc bởi cơ chế quản lý đô thị.

 Đơn của các tiểu thương chợ Hôm gửi Đốc lý Hà Nội ngày 03/7/1937 xin kéo dài thời gian họp chợ đến 19h30. Nguồn: TTLTQGI

Không chỉ dừng lại ở một loại hình chợ, “Chợ Đuổi” còn để lại dấu ấn trong cấu trúc không gian đô thị Hà Nội thông qua sự tồn tại của một tuyến phố cùng tên. Con đường do người Pháp mở từ phố Huế đến phố Nguyễn Đình Chiểu, mang tên phố Goussard, đi qua khu vực họp chợ tự phát này và được dân gian gọi là phố Chợ Đuổi. Trải qua nhiều lần thay đổi tên gọi trong các giai đoạn lịch sử, đến tháng 6/1964, tuyến phố chính thức mang tên Tuệ Tĩnh và được giữ nguyên cho đến ngày nay.

Trong những năm 1930 -1940, chợ Đuổi tại phố Chợ Đuổi tiếp tục bị giải tán và chuyển xuống khu đất trống ở cuối phố Bà Triệu - nơi từng là mặt bằng của một nhà máy diêm bị cháy, được xem là nhà máy diêm đầu tiên ở Bắc Kỳ. Người dân gọi khu chợ này là “chợ Đuổi - nhà Diêm” để phân biệt với địa điểm trước đó. Sau năm 1957, khi khu đất này được sử dụng để xây dựng Nhà máy Cơ khí Trần Hưng Đạo, chợ lại một lần nữa di chuyển về khu vực phố Lê Đại Hành và lan sang phố Cao Đạt^[5].

Từ góc nhìn hiện nay, có thể thấy chợ cóc, chợ tạm và chợ Đuổi - dù cách nhau hơn một thế kỷ - đều phản ánh một quy luật chung của đời sống đô thị: khi nhu cầu tiêu dùng chưa được đáp ứng đầy đủ, các hình thức buôn bán tự phát sẽ xuất hiện như một tất yếu. Điều này đặt ra bài toán không chỉ về quản lý mà còn về tổ chức không gian kinh tế - xã hội phù hợp với nhịp sống của người dân. Và bài toán đối với chính quyền trong công tác quản lý đô thị hiện nay chính là sự cân bằng một cách linh hoạt, thực tiễn giữa “trật tự” và “nhu cầu dân sinh”.