Nguyễn Quyền, người đương thời vẫn quen gọi ông là: “Tú Quyền”, rồi “Huấn Quyền”. Ông sinh năm Quý Dậu (1873), quê ở làng Thượng Trì, tổng Thượng Mão, huyện Siêu Loại, tỉnh Bắc Ninh^[1]. Tên gọi “Tú Quyền” xuất phát từ việc ông đỗ tú tài khoa Đinh Dậu (năm Thành Thái thứ 9, 1897^[2]). Thời điểm đó, ông cũng là một trong số ít những người “biết chữ Quốc ngữ”. Chính vì chữ Quốc ngữ vừa là công cụ truyền bá, vừa là tín hiệu của một tầng lớp trí thức mới, nên những người biết chữ Quốc ngữ lại bị chính quyền thuộc địa giám sát chặt chẽ hơn, thậm chí dè chừng vào những năm đầu thế kỉ 20.

Năm 1902, Nguyễn Quyền được bổ dụng làm Huấn đạo ở Lạng Sơn, thuộc Đạo quan binh I. Chặng đường này phác hoạ hình ảnh một nhà nho bước vào guồng máy hành chính mới. Ông đã xin chuyển về đồng bằng vì lí do sức khỏe chỉ sau 16 tháng làm việc ở vùng biên giới khắc nghiệt. Tư lệnh Đạo quan binh I đánh giá ông “luôn là một Huấn đạo rất tốt” và ủng hộ cho ông thuyên chuyển, thế nhưng câu trả lời từ Thống sứ Bắc Kỳ khi ấy lạnh lùng là không có vị trí dành cho Nguyễn Quyền ở vùng đồng bằng^[3]…

Nghị định số 97 ngày 04/12/1902 của Tư lệnh Đạo quan binh I bổ dụng Nguyễn Quyền làm Huấn đạo tạm thời ở Lạng Sơn. Nguồn: TTLTQGI

Năm 1905, ông được cho nghỉ phép “không xác định thời gian” vì công việc gia đình. Sau đó, ông cùng gia đình lập một hiệu buôn ở phố Hàng Bồ mang tên Hồng Tân Hưng. Và rồi, chẳng biết vì lí do gì, ngày 06/6/1908, một nghị định được ban hành bổ dụng Nguyễn Quyền, cựu Huấn đạo Lạng Sơn, làm Huấn đạo huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ trong khi ông không có mong muốn “làm quan”^[4]. Trong một bản ghi chép lời khai một người tên là Nguyễn Văn Thé^[5] có đoạn lời ghi được cho là của Nguyễn Quyền nói  chuyện với người này như sau: “…tôi rất ngạc nhiên khi biết rằng tôi lại được bổ làm Huấn đạo ở Phù Ninh. Vả lại, tôi chưa bao giờ mong muốn làm quan và tôi được bổ dụng mà không hề có bất cứ một sự vận động nào…”

Câu chuyện đáng chú ý là, ngay khi vừa trở lại quan trường, ông lập tức gặp “trắc trở”. Ngày 24/6/1908, trong thư gửi cho Công sứ Phú Thọ, ông viết:  … đến ngày 19/6, tôi mới nhận được tờ sức kèm giấy đi xe lửa ngày 12/6/1908. Vì cả gia đình đi làm ăn buôn bán ở Hà Nội, nên tôi không có mặt ở Bắc Ninh… Nghị định ghi làm Huấn đạo ở Phù Ninh nhưng quan phủ lại thông báo với tôi là làm Huấn đạo ở Đoan Hùng. Tôi đã phải đi Phú Thọ ngay ngày 23 và đến nơi ngày 24 mới lĩnh bằng….”

Nghị định số 190 ngày 06/6/1908 của Thống sứ Bắc Kỳ bổ dụng Nguyễn Quyền, cựu Huấn đạo Lạng Sơn làm Huấn đạo ở huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ. Nguồn: TTLTQGI

 Văn bằng (chữ Hán) số 190 ngày 06/6/1908 của Thống sứ Bắc Kỳ bổ dụng Nguyễn Quyền làm Huấn đạo huyện Phù Ninh. Nguồn: TTLTQGI

Cùng thời điểm đó, một ghi chép của Phòng 2, Phủ Thống sứ^[6], ngày 21/7/1908 phác hoạ thêm chân dung Nguyễn Quyền: “một viên Huấn đạo rất tốt” nhưng thể trạng yếu và một chi tiết đời thường mà hồ sơ lại đặc biệt lưu tâm, “có lẽ ông ta đã giúp gia đình ở Hà Nội lập một hiệu buôn ở phố Hàng Bồ” mang tên Hồng Tân Hưng. Cái nhìn ấy vừa là ghi nhận, vừa là ám chỉ. Một viên chức có hoạt động kinh doanh ở Hà Nội tự khắc trở thành đối tượng đáng ngờ.

Nghi ngờ ấy nhanh chóng biến thành một cuộc điều tra. Hồ sơ ghi rõ: sau khi nhận chức ở Phù Ninh, Nguyễn Quyền bị giám sát chặt do lo ngại liên quan đến Đông Kinh Nghĩa Thục và “tư tưởng thân Nhật”. Ngày 22/9/1908, chính quyền đã đề nghị bổ nhiệm người thay thế Nguyễn Quyền vì ông bị giải về Hà Nội để đưa ra trước Toà Đề hình, theo Điện mật số 644 ngày 22/7/1908. Chỉ một dòng thông tin hành chính ngắn, nhưng là một “điểm rơi”: từ một huấn đạo mới nhậm chức đã thành bị can trong một vụ án chỉ sau một tháng (từ cuối tháng 6 đến cuối tháng 7).

Dựa vào bản tóm tắt lời khai của một người mang tên Nguyễn Văn Thé, hồ sơ thuật lại buổi gặp gỡ với Nguyễn Quyền vào ngày 20/7 như sau: “…lính lệ mời Thé sang gặp Huấn đạo, tối hôm đó họ “hút thuốc phiện, ăn uống và chuyện trò”, rồi ngủ lại. … Nguyễn Quyền nói có 2 cái nhà lớn ở Hà Nội, hùn hạp với nhà Sơn Thọ tại Phú Thọ; rồi nhấn mạnh rằng sinh viên cần học sách mới do Hội Đông Kinh Nghĩa Thục xuất bản và kêu gọi góp tiền để mua sách, phổ biến ra công chúng. Tiếp đó là những lời lẽ chống Pháp thể hiện rõ tư tưởng “thân Nhật”: nói người Nhật chế tạo súng mới tốt hơn súng Pháp, nhiều người An Nam đã sang Nhật học làm vũ khí để sau này “giành lại đất nước…”^[7].

Ngày 12/10/1908, chính quyền chính thức ban hành quyết định tạm bãi nhiệm Nguyễn Quyền trong khi chờ quyết định khiển trách. Trên thực tế, Nguyễn Quyền đã bị mất chức ngay từ ngày 22/7, tức là chỉ hai ngày sau cuộc nói chuyện với Nguyễn Văn Thé.

Nghị định ngày 12/10/1908 của Thống sứ Bắc Kỳ về việc bãi nhiệm đối với Nguyễn Quyền. Nguồn TTLTQGI

Từ sau “điểm rơi” vào tháng 7/1908 ấy, một bản án “khổ sai chung thân” đến những năm tháng bị quản thúc an trí tại Nam Kỳ liên tiếp “bủa vây” một nhà nho yêu nước.

Cùng đón đọc bài tiếp theo. Kì 2 (Chèn link bài 1 khi đăng)