Hoành Sơn là dãy núi chạy ngang từ phía tây ra biển Đông, địa hình cao và hiểm trở. Phía đông có Đèo Ngang, là tuyến đường bộ quan trọng nối Hà Tĩnh với tỉnh Quảng Trị ngày nay. Dưới triều Nguyễn, Đèo Ngang là một đoạn đường quan trọng trên tuyến giao thông Bắc – Nam, nối khu vực phía Bắc với kinh đô Huế. Do đó, việc kiểm soát tuyến đường qua Hoành Sơn có ý nghĩa về giao thông, an ninh và quân sự.
Hoành Sơn cũng được triều Nguyễn đưa vào hệ thống biểu tượng về non sông đất nước trên Cửu đỉnh. Năm 1835, dưới thời Minh Mệnh, Cửu đỉnh được đúc để đặt tại Thế Miếu. Hình tượng Hoành Sơn được khắc trên Huyền đỉnh cùng nhiều sông núi, thắng cảnh tiêu biểu khác cho thấy địa danh này không chỉ có vị trí đáng chú ý về mặt địa lý mà còn được triều Nguyễn xem là một địa danh tiêu biểu trong cương vực Đại Nam(4).
Trang đầu tờ tư của Bộ Binh ngày 24 tháng 9 năm Tự Đức thứ 11 (1858) về việc kiểm soát người qua lại, đề phòng gian dân và những người có liên hệ với phương Tây tại hai cửa quan Quảng Bình và Hoành Sơn. Nguồn: TTLTQGI
Ngay từ những năm đầu triều Nguyễn, khu vực Hoành Sơn đã được chú ý bố trí lực lượng phòng thủ. Tuy nhiên, phải đến thời vua Minh Mệnh, việc xây dựng một cửa quan kiên cố mới được tiến hành. Theo Đại Nam thực lục, vào tháng 3 năm 1833, vua Minh Mệnh cho thiết lập cửa ải Hoành Sơn tại núi Hoành Sơn. Triều đình huy động 300 biền binh của hai tỉnh Quảng Bình và Hà Tĩnh tham gia xây dựng, đồng thời cử Thự Thị lang Bộ Công Đoàn Văn Phú đến đốc suất công việc. Khi chỉ đạo xây dựng, vua Minh Mệnh yêu cầu xem xét kỹ địa thế, tận dụng điều kiện tự nhiên để xây dựng cho phù hợp, tránh lãng phí(1).
Hoành Sơn Quan được xây dựng bằng đá núi, hai bên có tường thành men theo sườn núi. Chính sử ghi chép: “Cửa ải dài 11 trượng 8 thước, cao 5 thước, đằng trước mở 1 cửa, bên tả bên hữu có tường ngăn, xây theo thế núi; bên tả dài 36 trượng, bên hữu dài 39 trượng; có chỗ cao 3, 4 thước, có chỗ cao 5, 6 thước. Trong dựng một trại lính 3 gian để làm chỗ biền binh đóng giữ. Cửa quan sau khi làm xong, triều đình phái 1 Suất đội và 20 lính Quảng Bình đến đóng giữ, mỗi tháng 1 lần thay phiên”(2). Hoành Sơn Quan là công trình kết hợp giữa kiến trúc nhân tạo và địa hình tự nhiên, vừa là điểm kiểm soát tuyến đường vừa thuận lợi cho việc bố trí lực lượng canh phòng.
Về chức năng, Hoành Sơn Quan trước hết là nơi kiểm soát người qua lại. Trong lời dụ khi xây dựng công trình, vua Minh Mệnh xác định cửa quan có nhiệm vụ “xét hỏi quân gian”(3), đồng thời là nơi bố trí lực lượng phân phòng. Điều đó cho thấy bên cạnh chức năng quân sự, Hoành Sơn Quan còn đảm nhiệm vai trò kiểm soát trên tuyến giao thông Bắc – Nam và bảo đảm an ninh cho khu vực.
Dưới thời Thiệu Trị, trong chuyến Bắc tuần năm 1842, khi đi qua Hoành Sơn Quan, vua Thiệu Trị đã sáng tác bài thơ “Quá Hoành Sơn quan”. Về sau, bài thơ được khắc vào bia đá dựng tại khu vực cửa ải(5). Sự hiện diện của bài thơ ngự chế tại Hoành Sơn Quan không chỉ ghi lại dấu ấn của nhà vua đối với cảnh quan nơi đây mà còn góp phần làm nổi bật giá trị văn hóa, lịch sử của địa danh này.
Đến thời Tự Đức, trước tình hình quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng ngày 1 tháng 9 năm 1858, triều đình đặc biệt chú trọng kiểm soát các tuyến đường và cửa quan. Tờ tư của Bộ Binh ngày 24 tháng 9 năm Tự Đức thứ 11 (1858) cho biết cửa quan Quảng Bình và Hoành Sơn đều là những cửa quan quan trọng, vì vậy triều đình yêu cầu tăng cường kiểm soát người qua lại, đề phòng gian dân và những người có liên hệ với phương Tây(6).
Tuy nhiên, đến năm Kỷ Mùi (1859), triều đình lại điều chỉnh lực lượng đồn trú tại Hoành Sơn. Nhận thấy khí hậu ở cửa ải khắc nghiệt, vua Tự Đức cho rằng Hoành Sơn “không phải là nơi xung yếu, mà khí lam chướng rất nặng, biền binh không tiện đóng lâu, sai rút số quân 200 người đã phái đến trước đó, chỉ lưu lại 40 người, đồng thời tổ chức thay phiên tuần xét”(7). Việc điều chỉnh này cho thấy chiến lược tổ chức phòng thủ tại Hoành Sơn có sự thay đổi tùy theo tình hình thực tế, trong khi chức năng kiểm soát giao thông và tuần phòng vẫn được duy trì.
Như vậy, Hoành Sơn Quan là một bộ phận trong hệ thống cửa ải và các công trình kiểm soát giao thông của triều Nguyễn, kết hợp giữa địa thế tự nhiên, kiến trúc phòng thủ và lực lượng quân sự. Qua các nguồn sử liệu, công trình không chỉ gắn với việc kiểm soát tuyến đường Bắc – Nam mà còn mang giá trị lịch sử và văn hóa, phản ánh vai trò của Hoành Sơn trong đời sống chính trị và xã hội dưới triều Nguyễn. Trải qua thời gian và những biến động của lịch sử, diện mạo Hoành Sơn Quan không còn nguyên vẹn như thuở ban đầu. Những dấu tích còn lại vì thế càng có ý nghĩa trong việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của một di sản gắn với lịch sử giao thông, phòng thủ và quản lý lãnh thổ dưới triều Nguyễn.
Lê Thông