Khán đài khu Quần ngựa Hà Nội vào khoảng năm 1894,

nguồn: https://humazur.univ-cotedazur.fr

Cuộc đua ngựa đầu tiên tại Hà Nội
Theo tờ l’Avenir du Tonkin số ra ngày 11/02/1888, cuộc đua ngựa đầu tiên do Hội Đua ngựa Bắc Kỳ tổ chức diễn ra vào Chủ nhật tuần trước đó [ngày 05/02/1888 -TG], trong điều kiện thời tiết hết sức thuận lợi. 
Sự kiện này nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Hầu như toàn thể người dân Hà Nội đều đổ về khu vực Hoàng thành. Ngay từ 2g30 chiều, các chỗ ngồi đã chật kín. Đường đua được vạch sẵn, đội quân nhạc được bố trí dưới một chòi riêng, trong khi đội lính bảo an xếp thành hàng rào quanh khu vực thi đấu cũng như tại lối vào khán đài. Các khán đài được đặt ở phía dưới Cột cờ, có bố trí ghế ngồi.
Bên cạnh đó là khu cân ngựa, nơi các vận động viên tập trung đông đảo, các quầy giải khát do ông Jumillard phụ trách, cùng văn phòng cá cược khá giống các trường đua phương Tây.
Đúng 3 giờ chiều, Toàn quyền Đông Dương đến trường đua bằng ô tô và được chào đón bằng Quốc ca Pháp. Tiếp đó là Tướng Bégin cùng đông đảo sĩ quan; ông Berger, quyền Tổng trú sứ, đi cùng phu nhân; Kinh lược sứ cùng các quan chức. Sự hiện diện đông đủ của giới chức cấp cao cho thấy vị trí đặc biệt của bộ môn đua ngựa trong đời sống xã hội đương thời.
Cuộc đua bắt đầu với sự điều hành và kiểm soát chặt chẽ. Với sự hỗ trợ của ông Borgaard, ông Deschamps, sĩ quan kỵ binh, phụ trách phát lệnh xuất phát, trong khi các ông Jame và Henry đứng tại cột đích với tư cách là trọng tài.
 

Khán đài khu Quần ngựa Hà Nội năm 1899,

nguồn: https://www.entreprises-coloniales.fr/inde-indochine/Societe_des_courses-Hanoi.pdf

Trường đua ngựa Hà Nội qua mô tả của Robert Dubois
Trong cuốn Xứ Bắc Kỳ năm 1900, Robert Dubois đã có những nhận xét đáng chú ý về các trường đua ngựa tại Bắc Kỳ, đặc biệt là ở Hà Nội. Theo ông, giống như một số thành phố lớn ở Pháp, Hà Nội có trường đua ngựa riêng, thậm chí còn thu hút đông đảo công chúng hơn nhiều trường đua tại Chính quốc. Các cuộc đua không diễn ra rải rác hay chỉ vào những dịp hiếm hoi mà tạo thành một mùa thể thao trọn vẹn. 
 

Khán đài khu Quần ngựa Hà Nội năm 1900, nguồn: Robert Dubois

Trong suốt thời gian đó, vào mỗi Chủ nhật, đông đảo khán giả lịch lãm lại tụ họp để chứng kiến các màn tranh tài của những chú ngựa nhỏ nhưng gan dạ, được điều khiển hết sức khéo léo, đôi khi bởi chính các kỵ sĩ người An Nam.
Đua ngựa trên đường chạy phẳng, đua ngựa vượt chướng ngại vật, không thiếu loại hình nào. Các chú ngựa được chuyên gia huấn luyện bài bản, thể hiện tốc độ đáng kinh ngạc so với vóc dáng của chúng. Trên các chặng đua dài từ 1.000 - 3.000 mét, các kỵ sĩ dốc toàn lực, ghìm chặt dây cương, thúc ngựa chạy hết tốc lực về tới cột đích.
Không khí trường đua vô cùng sôi động. Ngay sát khu cân ngựa và quầy cá cược là một khán đài nhỏ nhắn, lúc nào cũng chật kín người. 
Hình thức cá cược được tổ chức hoàn toàn tương tự như tại Auteuil hay Longchamp ở Pháp: người chơi chen chúc nhau, ai nấy đều hy vọng chiến thắng hoặc chấp nhận thua những khoản tiền không hề nhỏ.
Mùa thể thao kéo dài khoảng 6 tháng mỗi năm. Người chiến thắng sẽ được Hội Đua ngựa trao giải thưởng, tùy theo quy mô của từng cuộc đua. Hội cũng tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về chuyên môn: tại khu cân ngựa, trọng lượng được kiểm soát chặt chẽ, và bất kỳ mánh khóe nào cũng đều dẫn đến việc bị loại. 
Mỗi buổi thi đấu có từ 5-6 cuộc đua, các tốp ngựa bám sát nhau trong suốt chặng đua. Sau khi tan cuộc, các đoàn xe nối tiếp nhau cùng các quý bà ăn mặc sang trọng, khung cảnh khiến người ta liên tưởng đến cảnh trở về từ trường đua Longchamp.
Những cỗ xe song mã, xe victoria hay xe độc mã, lao vun vút về phía đền Quán Thánh và vườn Bách thảo - điểm dạo mát quen thuộc trước mỗi bữa tối.
Với trường đua của mình, Hà Nội hoàn toàn sánh ngang với các trường đua ở Pháp, cả về vẻ thanh lịch lẫn không khí cuồng nhiệt.
Không chỉ riêng Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh và Lạng Sơn cũng sở hữu những trường đua được giới sành điệu thường xuyên lui tới, tạo thành một mạng lưới trường đua rộng khắp Bắc Kỳ. Dù ngựa và kỵ sĩ An Nam nhỏ con hơn so với ở phương Tây, nhưng sự táo bạo, bền bỉ cùng kỹ thuật thi đấu điêu luyện đã để lại ấn tượng sâu sắc, biến bộ môn đua ngựa trở thành thú vui đặc trưng của dân chơi Bắc Kỳ trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt.

--------------------------
Tài liệu tham khảo:
- Tờ l’Avenir du Tonkin (Tương lai Bắc Kỳ) số ra ngày 11/02/1888. 
- Xứ Bắc Kỳ năm 1900 của tác giả Robert Dubois.