Hà Nội là một thành phố rất kỳ thú, có thể chia thành 3 khu vực:

- Khu Nhượng địa

- Thành cổ

- Thành phố theo đúng cách hiểu của từ này.  

Trong khu Nhượng địa đặt trụ sở của Bộ Tham mưu, tướng chỉ huy, bệnh viện, kho tàng của Hải quân, kho bạc…

Khu Nhượng địa Hà Nội nhìn từ sông Hồng, ảnh chụp của bác sĩ Hocquard, khoảng năm 1884-1885, nguồn: ANOM

Thành cổ, cách đó ít nhất cũng phải hai cây số, là nơi đóng quân đồn trú: lục quân, pháo binh, quân xa.

Kỵ binh đóng quân trong trường thi, bên cạnh là doanh trại của Trung đoàn 1 Lính tập An Nam, nằm giữa thành cổ và khu nhượng địa.

Cuối cùng, thành phố có thể chia thành hai phần, rất nhiều nhà ngói, nhà tranh và vài ngôi nhà kiểu Âu, tạo thành phố Hàng Khảm (nay là phố Tràng Tiền - Hàng Khay - ND), và một con phố dài men theo sông Hồng, từ khu Nhượng địa đến Sở Thuế quan; bao gồm doanh trại Hải quân và phố Hàng Tre.

Nơi có thể gọi là thành phố thực thụ, gồm một loạt tuyến phố kiểu Tàu, với cổng lớn ở hai đầu; trước khi bị chiếm đóng, các cổng đóng kín mỗi đêm, có người tuần canh trông nom, và được dân chúng có vũ trang bảo vệ khi bị tấn công.

Từ Sở Thuế quan đến thành cổ, vuông góc với sông Hồng, ta có thể dạo chơi qua một loạt con phố vô cùng thú vị. Đó là phố Quân Cờ Đen (nay là phố Mã Mây - ND), phố Hàng Đồng, phố Thợ Tiện (nay là phố Tố Tịch - ND), phố Hàng Đào, phố Hàng Giấy, phố Lò Rèn, phố Hàng Mắm, phố Hàng Chiếu…, mỗi phố mang tên mặt hàng bày bán ở đó.

Tranh vẽ sông Hồng của Gaston Roullet, nguồn: blogparishue.fr

Hà Nội giống như một tổ kiến lớn với ít nhất 100.000 dân.

Giữa thành phố và khu nhượng địa có một hồ nhỏ, đây chắc hẳn là nơi lý thú nhất Hà Nội.

Bên cạnh những ngôi nhà tranh và nhà gạch An Nam, mỗi ngày đều mọc lên nhiều ngôi nhà kiểu Âu và quán cà phê. Một lối đi được bảo trì rất tốt, cho phép lưu thông quanh hồ, đó là một tuyến đường dạo chơi hấp dẫn.

Ở giữa, nối với bờ bằng một cây cầu gỗ nhẹ, là đền của các Nhà nho (đền Ngọc Sơn - ND). Ở phía bên kia, giữa lòng hồ, một công trình Phật giáo kiểu bát giác, 3 tầng (Tháp Rùa - ND); và cuối cùng, bên hữu ngạn, một loạt cổng tạo thành lối vào chùa Khổ hình[1].

Toàn cảnh chùa Báo Ân, ảnh chụp của bác sĩ Hocquard, khoảng năm 1884-1885, nguồn: ANOM

Trên bờ, gần đền Ngọc Sơn, có một ngọn tháp lớn bằng gạch đỏ, chóp nhọn, gọi là Tháp Bút, cách đó vài bước chân là Bãi Dừa hay pháp trường.

Cây dừa duy nhất, rễ trồi lên bờ hồ, được dùng để đặt tên cho quảng trường nhỏ này, ở đây đã có nhiều người bị hành hình trong nhiều thế kỷ[2].

Trong nội đô và ngoài thành phố tôi thấy có nhiều ao hồ, nhưng nhỏ hơn nhiều và không thú vị như hồ Hoàn Kiếm.

Qua phố Hàng Khảm và cách hồ vài bước chân là một ngôi nhà thờ tạm, vì người ta đang xây lại nhà thờ đã bị Quân Cờ Đen đốt phá[3].

Tranh vẽ binh lính người Việt tại Hà Nội của Gaston Roullet, nguồn: blogparishue.fr

Ngoài thành phố, có một hồ lớn (Hồ Tây - ND), một kiểu biển nội địa. Hiện đã làm xong một đại lộ phía ngoài hồ, một con đường chiến lược, dài 28 cây số, đó là nơi dạo chơi thú vị bằng xe ngựa.

Ra khỏi thành phố, gần tường thành cổ, nhìn ra hồ lớn, một ngôi đền rất đẹp quét vôi trắng: ở giữa có nhiều cây to và đẹp, xoài, đa, cau.

Đó là đền Phật lớn (đền Quán Thánh), một trong những ngôi đền cổ nhất trong vùng và được đặt tên như vậy do trong đền có tượng Phật lớn bằng đồng đen.

Người ta đúc tượng trước rồi xây đền phía trên.

Đi tiếp dọc theo tường thành, ta thấy một ngôi chùa nhỏ, thuộc vào hàng độc đáo nhất.

Điểm đặc biệt là một phần ngôi chùa, nơi đang cất giữ kinh sách, được chống đỡ bằng cây cột lớn dựng giữa ao, xung quanh ao có hào nước đầy.

Việc thờ cúng diễn ra ở một ngôi chùa khác nằm phía cuối khuôn viên.

Tiếp tục dạo bước theo hướng này, ta thấy một cung điện lớn, xung quanh trồng đa cổ thụ, chỉ thấy phần mái nhô lên sau bức tường bao. Đó là ngôi Chùa Quạ nổi tiếng đối với người Pháp, do có nhiều quạ trú ngụ trên cây; và là Văn Miếu của người An Nam.

Chúng tôi vào miếu; đó là một chuỗi nối tiếp gồm sân, miếu thờ, giữa có một hồ lớn; xung quanh là những tấm bia đồ sộ bằng đá đen, chạm trổ, khắc chữ đặt trên lưng rùa đá; đó là bia ghi danh những nhà nho lỗi lạc nhất của Bắc Kỳ.

Bia Tiến sĩ ở Văn Miếu, ảnh chụp của bác sĩ Hocquard, khoảng năm 1884-1885, nguồn: ANOM

Nói nốt về những đền chùa đáng chú ý nhất, một hôm, chúng tôi thuê xe tay đến một ngôi đền cách Hà Nội chừng nửa giờ kéo xe, nằm giữa những rặng tre và đồng lúa.

Đó là ngôi đền tưởng nhớ hai chị em (Trưng Trắc, Trưng Nhị - ND), được mệnh danh là Jeanne d’Arc xứ Bắc Kỳ. Trong đền có tượng Hai Bà mặc áo lụa; đèn dầu đốt cả ngày lẫn đêm, hoa quả, đồ cúng luôn bày sẵn. Điểm đặc biệt ở đây là hai con voi bằng gạch vữa quét vôi ve với những cặp ngà thật.

Tài liệu tham khảo:

Société des amis des arts de La Rochelle, Assemblée générale des sociétaires ... : procès-verbal de l'assemblée, rapports annuels, Imprimerie A.Siret, 1887, tr.25

Gaston Roullet, Un artiste au Tonkin et en Annam, 1886, tr.49-53.