09:39 AM 12/08/2022  | 

Công trình hợp tác đầu tiên và cũng là kỷ niệm sâu sắc nhất của tôi đối với Nhà Xuất bản Quân đội nhân dân chính là cuốn “Chiến tranh Đông Dương qua tiếng nói của binh lính Pháp” (La guerre d’Indochine à travers la voix des soldats du corps expéditionnaire français). Cuốn sách đã đáp ứng được lòng mong mỏi của độc giả các thế hệ và còn là nguồn tư liệu hấp dẫn các giáo sư, các nhà nghiên cứu sử học các nước đến Việt Nam dự hội thảo kỷ niệm 50 năm chiến thắng Điện Biên Phủ do Trường Đại học Quốc gia tổ chức vào tháng 5 năm 2004.

Tác giả và Giám đốc Hà Văn Huề chụp ảnh kỷ niệm cùng Đại tướng Võ Nguyễn Giáp tại nhà riêng của Đại tướng nhân dịp mời Đại tướng viết Lời nói đầu cho sách năm 2004.

Tháng 9 năm 1975, sau khi tốt nghiệp Khoa Lịch sử chuyên ngành Sử Thế giới, tôi được phân công công tác tại Kho Lưu trữ Trung ương (nay là Trung tâm Lưu trữ quốc gia I) trực thuộc Cục Lưu trữ Phủ Thủ tướng (nay là Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước). Tôi được về công tác tại Phòng Khai thác, bao gồm Phòng Đọc và kho Tư liệu. Thời gian đó, Kho Lưu trữ Trung ương quản lý hai khối tài liệu trước và sau cách mạng tháng Tám 1945 và Kho Phim ảnh, băng ghi âm. Nhiệm vụ chuyên môn của tôi là nghiên cứu, viết bài công bố giới thiệu tài liệu quý, hiếm, có giá trị trên các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, truyền thanh, truyền hình, các tạp chí chuyên ngành như Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Tạp chí Lịch sử Đảng, Tạp chí Lịch sử Quân sự, Tạp chí Xưa và Nay của Hội Khoa học Lịch sử…

Do yêu cầu công tác, tôi đã trở thành cộng tác viên thân thiết của một số Tạp chí và báo, từng được nhận giải thưởng cho bài hay nhất trong tuần của báo Nhân Dân chủ nhật nhưng tôi lại có những kỷ niệm không thể nào quên với báo Quân đội Nhân dân và Nhà Xuất bản Quân đội Nhân dân. Từ những bài viết ngắn giới thiệu tài liệu lưu trữ đăng trên báo của Quân đội, tôi chuyển sang viết ký tư liệu rồi chuyển sang biên soạn sách. Những ấn phẩm như “Chiến tranh Đông Dương qua tiếng nói của binh lính Pháp”, “Tuyên truyền cách mạng trước năm 1945”, “Chiến thắng Việt Bắc thu đông 1947”… là minh chứng của một sự hợp tác chặt chẽ và có phần đồng cảm giữa các biên tập viên của Nhà Xuất bản với tôi, một người mê sách.

Công trình hợp tác đầu tiên và cũng là kỷ niệm sâu sắc nhất của tôi đối với Nhà Xuất bản Quân đội nhân dân chính là cuốn “Chiến tranh Đông Dương qua tiếng nói của binh lính Pháp” (La guerre d’Indochine à travers la voix des soldats du corps expéditionnaire français)[1]. Đây là cuốn sách song ngữ Việt - Pháp, tập hợp một số thư và cảm tưởng do chính các sĩ quan và binh lính trong quân đội viễn chinh Pháp tự tay viết trong thời gian bị bắt làm tù binh tại nhiều mặt trận và được trao trả tự do trong nhiều đợt, là tài liệu lưu trữ thuộc phông Phủ Thủ tướng lúc đó được bảo quản tại Kho Lưu trữ Trung ương[2]. Những tài liệu này đã được công bố nguyên văn trong sách “Chiến tranh Đông Dương qua tiếng nói của binh lính Pháp” và là lần công bố đầu tiên, nhân dịp kỷ niệm 115 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, 60 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam và 50 năm chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử. Cuốn sách đã đáp ứng được lòng mong mỏi của độc giả các thế hệ và còn là nguồn tư liệu hấp dẫn các giáo sư, các nhà nghiên cứu sử học các nước đến Việt Nam dự hội thảo kỷ niệm 50 năm chiến thắng Điện Biên Phủ do Trường Đại học Quốc gia tổ chức vào tháng 5 năm 2004.

Thế nhưng, rất ít người, trong đó có cả đồng chí Giám đốc Phạm Quang Định và người biên tập sách là đồng chí Kiều Bách Tuấn[3] còn chưa biết từ khi biên soạn cho đến lúc xuất bản, cuốn sách này đã phải trải qua một cuộc hành trình kéo dài 10 năm.

Bìa sách “Chiến tranh Đông Dương qua tiếng nói của binh lính Pháp”.

Năm 1993, sau khi đọc cuốn “Khép lại quá khứ đau thương” (hồi ký về trại tù binh sĩ quan Pháp số 1 của Kỳ Thu, Nxb Văn hóa-Thông tin), tôi rất xúc động và liên tưởng đến những tài liệu tương tự đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ chúng tôi. Vì thế, tôi đã cùng các đồng nghiệp Nguyễn Minh Sơn[4], Vũ Văn Thuyên tiến hành sưu tầm, dịch tất cả thư và cảm tưởng của tù, hàng binh trong quân đội viễn chinh Pháp ca ngợi chính sách khoan hồng của Đảng, Chính phủ, quân đội ta đối với họ để biên soạn sách. Chúng tôi cũng mời Viện Lịch sử quân sự cùng hợp tác làm công trình này để kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam và 40 năm ngày chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử. Nhưng rất tiếc, khi tài liệu dịch gần xong thì chúng tôi được Viện Lịch sử quân sự thông báo ngừng hợp tác vì vấn đề tù binh là một vấn đề nhạy cảm, chưa thể đề cập tới trong tình hình chính trị ở thời điểm đó.

Cất những tài liệu đã dịch vào một hồ sơ đóng kín với một niềm tiếc nuối khôn nguôi, tôi lại tiếp tục sự nghiệp học tập. Gần 10 năm trôi qua với những chuyến đi dài ngày trên đất Pháp, xen giữa những giờ học trên giảng đường của Université Paris 7 và những công trình nghiên cứu cá nhân, thấp thoáng những trang bản thảo còn dang dở luôn hiện lên trong đầu tôi. Tôi nhớ mãi bức thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi tù binh Pháp nhân dịp lễ Noël năm 1947: “Chúng tôi hy vọng vào một ngày sắp tới, nhân dân Pháp và nhân dân Việt Nam cuối cùng có thể hợp tác trong hoà bình và hữu nghị vì hạnh phúc của cả hai dân tộc chúng ta”. Ngày ấy đã tới lâu rồi, vậy sao chúng ta lại không thể công bố những tài liệu về chính sách khoan hồng của Đảng, Chính phủ, quân đội Việt Nam đối với tù, hàng binh trong quân đội viễn chinh Pháp, vì sự khách quan của lịch sử? Ý nghĩ ấy đã thôi thúc tôi tiếp tục và hoàn thành bản thảo cuốn sách đã từng bị nhốt trong hồ sơ đóng kín trước đó 10 năm.

Đầu năm 2004, được sự nhất trí của cơ quan[5], tôi cầm tập bản thảo lên đường đi tìm nơi xuất bản. Vì không có kinh phí, lại chưa có kinh nghiệm nên tôi tìm đến một người bạn lúc đó đang phụ trách khâu phát hành sách trong Thư viện Quân đội như tìm đến một Mạnh Thường Quân. Sau khi đọc qua, anh khuyên tôi không nên xuất bản vì “nội dung không hay, khó có thể phát hành”. Tôi buồn quá. Trên đường về qua Nhà Xuất bản Quân đội, không biết có phải là vì linh tính mách bảo hay không mà tôi lại rẽ vào và cũng không biết có phải là “điềm may” hay không mà trực ban hôm ấy lại là đồng chí Kiều Bách Tuấn. Nhìn đồng chí sĩ quan trẻ, dáng chắc đậm với hàng râu quai nón cạo nhẵn, cách tiếp đón gây thiện cảm tôi biết mình đã tìm đúng chỗ. Sau đó là những buổi làm việc với đồng chí Giám đốc, rồi trao đổi với biên tập viên về các vấn đề thuộc nội dung bản thảo. Theo gợi ý của đồng chí Kiều Bách Tuấn, chúng tôi đã tìm cách tiếp cận với đại tá Nguyễn Văn Huyên và đại tá Trịnh Nguyên Huân, hai thư ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp để mời Đại tướng viết lời tựa cho sách. Thời gian còn rất ít mà công việc lại còn rất nhiều, nào hiệu đính bản dịch, nào xác minh những chữ viết tắt, nào tìm ảnh minh họa… Nhưng rất may là chúng tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của những người làm công tác nghiên cứu và công tác báo chí trong và ngoài quân đội như đại tá Lê Kim (báo Quân đội nhân dân), đại tá Nguyễn Huy Toàn và đại tá Lê Văn Tô (Viện Lịch sử quân sự) và đặc biệt là của Giáo sư Sử học Bùi Đình Thanh, người đã từng công tác ở Ban Địch vận của Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Sau khi sách được in xong khoảng một tuần, đang làm việc ở cơ quan, tôi bất ngờ nhận được một cú điện thoại của Tiến sĩ Phạm Hồng Tung (thời điểm đó đang là Trưởng phòng Khoa học của Trường Đại học Quốc gia Hà Nội)[6]. Tiến sĩ Tung muốn mua một số lượng đáng kể sách “Chiến tranh Đông Dương qua tiếng nói của binh lính Pháp” để làm quà tặng cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước sẽ tham dự Hội thảo quốc tế kỷ niệm 50 năm chiến thắng Điện Biên Phủ đang chuẩn bị tổ chức tại Trường Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong lòng tôi trào dâng một niềm vui khó tả vì cùng với Nhà Xuất bản Quân đội nhân dân, những người làm công tác Lưu trữ chúng tôi đã làm được một việc có ích cho xã hội. Hơn ai hết, tôi cũng hiểu rằng, để tài liệu bước ra từ kho lưu trữ đến với công chúng, cần phải trải qua một hành trình rất dài…

Hà Nội, tháng 6-2022.

Thư viết tay của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi tù binh Pháp nhân dịp Nô-en 1947.

Lời giới thiệu của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Một số trang trong cuốn sách

 

[1] Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Chiến tranh Đông Dương qua tiếng nói của binh lính Pháp - La guerre d’Indochine à travers la voix des soldats du corps expéditionnaire français, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2004, 338 trang khổ 14,5 x 20,5.

[2] Phông này hiện nay được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III.

[3] Đồng chí Kiều Bách Tuấn nay là Giám đốc Nxb Quân đội Nhân dân.

[4] Sau là Phó Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, nay đã nghỉ hưu.  

[5] Lúc này Giám đốc Ngô Thiếu Hiệu đã nghỉ hưu, người thay anh Hiệu là anh Hà Văn Huề (nay cũng đã nghỉ hưu). 

[6] Nay là GS. TS, Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển thuộc Trường Đại học Quốc gia Hà Nội, Giám đốc Chương trình Thạc sĩ lãnh đạo toàn cầu.

TS. Đào Thị Diến