Đầu thế kỷ XX, Hà Nội bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ trong tiến trình hình thành diện mạo đô thị hiện đại. Năm 1902, lễ khánh thành cầu Long Biên và Cung đấu xảo đã đưa thành phố trở thành điểm đến thu hút sự quan tâm của công chúng trong nước và quốc tế. Trong bối cảnh ấy, Ga Hà Nội, một công trình giao thông quan trọng, vẫn đang được thi công và hoàn thiện.

Ngày 03 tháng 11 năm 1902, Ga Hà Nội chính thức khánh thành với sự hiện diện của Toàn quyền Paul Beau. Từ đây, nhà ga trở thành đầu mối giao thông quan trọng, gắn với hoạt động và nhịp sống hằng ngày của người dân. Không chỉ là nơi đón đưa hành khách, Ga Hà Nội còn là công trình công cộng gắn bó với Thủ đô.

Tuy nhiên, giá trị của một công trình công cộng không chỉ nằm ở quy mô, và hình thức kiến trúc. Điều quan trọng hơn là công trình ấy phục vụ công chúng ra sao, đáp ứng thế nào những nhu cầu thiết thực trong đời sống thường ngày. Từ góc nhìn đó, câu chuyện về chiếc đồng hồ trên mặt tiền Ga Hà Nội tuy nhỏ, nhưng mang nhiều ý nghĩa được người dân và báo chí địa phương rất quan tâm thời điểm đó.

Trên mặt tiền toà nhà trung tâm nhà ga có đặt một chiếc đồng hồ. Ban ngày, đồng hồ giúp hành khách, cư dân quanh khu vực và người qua lại có thể xem giờ. Trong một đô thị bắt đầu vận hành theo nhịp tàu xe, giờ làm việc, bưu điện, chiếc đồng hồ ấy không chỉ là chi tiết trang trí kiến trúc, mà còn là một tiện ích công cộng cần thiết, góp phần tổ chức nhịp sống đô thị và phục vụ trực tiếp nhu cầu của người dân.

Bản vẽ mặt bên của toà nhà Ga Hà Nội thiết kế năm 1898. Nguồn TTLTQGI

Thế nhưng, khi đêm xuống, tiện ích ấy lại không còn phát huy đầy đủ công dụng. Do không được chiếu sáng, người dân và hành khách muốn xem giờ vào buổi tối gần như không thể nhìn thấy rõ kim đồng hồ. Từ thực tế đó, báo chí địa phương đã nhiều lần lên tiếng. Trên báo L’Avenir du Tonkin ngày 19 tháng 01 năm 1906, đề nghị cho lắp đặt đèn chiếu sáng cho đồng hồ Ga Hà Nội được nêu ra như một kiến nghị hợp lý, chính đáng và thiết thực. Tờ báo cho rằng chỉ cần lắp một hoặc hai bóng đèn điện phía trước hoặc phía sau mặt đồng hồ là có thể cung cấp đủ ánh sáng, giúp người dân và hành khách xem giờ khi đêm xuống. Đó không phải là một đòi hỏi lớn. Ngược lại, đó là nguyện vọng rất đời thường, xuất phát từ nhu cầu chính đáng của nhiều người.

Câu chuyện chiếc đồng hồ gắn với quá trình chỉnh trang và mở rộng Ga Hà Nội đầu thế kỷ XX. Ngày 13 tháng 5 năm 1905, L’Avenir du Tonkin cho biết việc cải tạo nhà ga diễn ra nhanh chóng; đồng thời một văn phòng Bưu điện và Điện tín mới được lập tại đây để phục vụ công chúng. Tờ báo xem đây là kết quả của những nỗ lực vận động từ báo chí địa phương và Phòng Thương mại. Những ghi nhận này cho thấy báo chí thời đó không chỉ phản ánh sự kiện mà còn góp phần chuyển tải nguyện vọng xã hội. Từ việc đề nghị mở thêm dịch vụ bưu điện, điện tín đến kiến nghị chiếu sáng mặt đồng hồ, báo chí đã thúc đẩy các tiện ích công cộng phục vụ người dân tốt hơn.

 Ga Hà Nội trước và sau khi mở rộng. Ảnh sưu tầm

Tuy nhiên, việc chiếu sáng mặt đồng hồ không được thực hiện ngay. Theo L’Avenir du Tonkin, đề xuất này từng gặp sự phản đối từ một số người có trách nhiệm. Mãi đến tháng 7 năm 1906, gần bốn năm sau khi Ga Hà Nội khánh thành, đồng hồ mới được thắp sáng vào ban đêm.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, câu chuyện về chiếc đồng hồ ở Ga Hà Nội vẫn gợi nhiều suy nghĩ. Sự văn minh của đô thị không chỉ được tạo nên bởi những công trình lớn, mà còn bởi cách những công trình ấy quan tâm đến từng nhu cầu cụ thể của người dân. Đôi khi, chỉ một bóng đèn được thắp lên đúng lúc cũng đủ cho thấy tinh thần phục vụ công chúng, trách nhiệm với lợi ích chung và sự tôn trọng đối với đời sống hằng ngày của nhân dân.