08:22 PM 27/10/2021  | 

Đến giữa thế kỉ 20, nông nghiệp ở Nam Định vẫn được coi là kinh tế chính của tỉnh này. Tuy nhiên, do sản xuất nông nghiệp chưa đáp ứng đủ nhu cầu nên người nông dân ở Nam Định đã tìm cách tạo ra các nghề thủ công. Cùng với sự du nhập của các ngành công nghiệp và chủ trương đô thị hóa vùng đất này, nghề thủ công ở các địa phương trong tỉnh đã phát triển đa dạng, mang lại thu nhập cho ngân sách eo hẹp của các gia đình. Các nghề thủ công lâu đời nhất phải kể đến nghề thủ công ở Nam Định như: nghề chạm khảm, nghề gỗ đã rất nổi tiếng.

Kĩ nghệ bản xứ có nghề thêu, nghề khảm, nghề dệt. Loại lụa cải hoa đẹp gọi là lụa “Cấp” rất nổi tiếng trong vùng. Kĩ nghệ truyền thống ngày càng thịnh vượng, người thợ thì khéo tay hơn thợ ngày xưa.[1] Cùng với sự phát triển của thương mại và các ngành công nghiệp lớn trong tỉnh cũng như ở Bắc Kì, các nghề truyền thống phát triển mạnh được chia làm 2 nhóm. Nhóm nghề phục vụ nhu cầu thường xuyên cung cấp tại các chợ địa phương và nhóm nghề được sinh ra từ sự phát triển của ngành Đại công nghiệp hoặc trong các tình huống đặc biệt do chiến tranh Trung Hoa và các xung đột thời điểm này.

Nhóm nghề thứ nhất phát triển chậm nhưng ổn định. Các chợ địa phương tiêu thu các sản phẩm như: võng, lưới đánh cá (ở Phủ Xuân Trường và Hải Hậu), các sản phẩm sơn mài, đồ đạc bằng sừng hoặc xương (huyện Mỹ Lộc), cúc xà cừ và kim loại (phủ Hậu Lộc và huyện Mỹ Lộc), mành sáo, lược, máy dệt, phên tre. Nhiều lò đồng và 10 xưởng thủy tinh cũng có mặt ở các địa phương.

Nhóm nghề thứ 2 gồm: dệt vải bông, dệt vải lụa, dệt lụa nhân tạo, nghề làm đăng ten, dệt chiếu, làm các đồ mây, thuộc da, nhuộm, làm lưới chụp tóc.

Nghề dệt ở Nam Định. Nguồn TTLTQG1

Từ những năm 1920, các thợ thủ công đã tìm cách để cải tiến phương pháp sản xuất, bắt chước các sản phẩm nước ngoài mang lại bước phát triển theo hướng công nghiệp cho ngành thủ công[2]. Tuy nhiên do phải đối mặt với cạnh tranh của hàng hóa nước ngoài, một trường dạy nghề được mở vào ngày 10 tháng 2 năm 1930 ở Nam Định. Các sản phẩm do học sinh làm cũng đã được trưng bày ở Hội chợ Nam Định thu hút được sự quan tâm của công chúng[3].

Cho đến năm 1940, bên cạnh các công ti hoạt động ở Nam Định, các xưởng thủ công và các gia đình ở các làng xã cũng vẫn tiếp tục phát triển nghề của mình và đạt được kết quả đáng kể.

Nghề tiểu thủ công

Số máy/xưởng

Số công nhân

Bông sợi

12.000 máy

40.150

Lụa

2.000 máy

6.500

Lụa nhân tạo

1.520 máy

4.020

Đăng ten và thêu

2.576 máy

2.000

Len

30 máy

80

Nhuộm

105 máy

2.400

Lưới tóc

8 xưởng

1.580

Da

7 xưởng

105

Gỗ và chạm khảm

105 xưởng

1.250

Khung lọng

1 xưởng

45

Mây tre đan

 

800

Lưới câu

 

5.200

Chiếu

 

22.000

Sơn mài

 

400

 

Tổng số

92.530

Con số thống kê năm 1940 về các nghề thủ công ở Nam Định

Nghề thủ công truyền thống phát triển nở rộ vào năm 1938-1939, khi đó việc nhập khẩu đồ sản xuất tại Trung Quốc, Nhật Bản gần như dừng hoàn toàn. Nghề dệt chiếu tăng cường cho xuất khẩu. Đây là sản phẩm đầu tiên đến với các thị trường Anh, Hà Lan và Pháp. Các thị trường này thường đóng cửa đối với các mặt hàng của Đông Dương. Vào năm 1941, do tình trạng thiếu nguyên liệu sản xuất đặc biệt là đối với nghề dệt lụa nhân tạo và dệt bông sợi. Bù lại, nhu cầu lụa tự nhiên lại tăng giúp nghề này phát triển trở lại. Các nghề mới cũng xuất hiện đáp ứng nhu cầu khách hàng trong tỉnh. Các hoạt động sản xuất khác hình thành để bù vào sự thiếu hụt các sản phẩm nhập khẩu như: đồ học đường, đồ văn phòng, đèn điện, phanh, lốp xe, nông cụ, bao tải sợi đay hoặc sợ xơ dừa[4].

Xưởng dệt ở Bùi Chu. Nguồn sưu tầm

Các địa phương nổi tiếng với các nghề truyền thống gồm:

Nghề dệt lụa ở các làng Phương Đê, Lạc Quần, Lạc Thiện;

Nghề dệt sợi ở Bùi Chu, Hành Thiện, Thượng Phúc, Bách Tính, Bái Dương;

Nghề nhuộm ở Báo Đáp;

Nghề dệt chiếu ở Xuân Dục, Phú Nhai, Tân Liêu và Liêu Đai

Nghề đan bị ở Thọ Vực;

Nghề làm đồ sơn mài ở Cát Đằng;

Nghề sản xuất đồ đồng ở Đồng Quy và Vạn Điểm;

Nghề làm đồ sắt ở Vân Giang;

Nghề làm đồ đá ở Thái La và Bảo Ngũ;

Nghề làm nước mắm ở Sa Châu

Nghề làm muối ở Quất Lâm, Văn Lý và Hạ Trại;

Nghề mây tre đan ở Hà Châu và Tiên Bào;

Nghề làm quản bút, đũa gồ và đồ sừng ở Thái La[5]

Trang tài liệu về kĩ nghệ bản xứ nổi tiếng ở Nam Định. Nguồn TTLTQG1

Bên cạnh các nghề được nhiều người biết đến, các nghề truyền thống đều có mặt ở hầu hết các huyện: Phủ Nghĩa Hưng: Có thợ mộc khéo ở làng Quần Tang (Cồn Dâu), thợ nề ở làng Phúc Chỉ, nghề dệt chiếu, đan dần sàng ở các làng Nhân Hậu, An Thành, Tân Liêu, Liêu Hải…; huyện Vụ Bản: nhiều nghề như dệt, đan, thợ nề, thợ mộc và làm pháo Tết…; huyện Phong Doanh: khắp các làng dệt vải, nổi tiếng trong vùng là 2 nghề sơn ở Cát Đằng và nghề mộc ở La Xuyên; huyện Nam Trực: nổi tiếng có thợ đúc, thợ rèn khéo tay, khắp nơi dệt vải làm tơ…; huyện Trực Ninh: có nghề chạm, dệt vải, làm ghế mây, đan võng…[6]

Tại tỉnh lị, sản xuất đồ nội thất bằng ngọc xà cừ chạm khắc, ngành kĩ nghệ quan trọng nhất đã tạo nên danh tiếng lâu đời của Nam Định về mặt kĩ nghệ. Xưa kia, các nghề này được thực hiện với các quy trình đơn giản và dụng cụ thô sơ chỉ có thể cho phép chúng tồn tại mà không có phương tiện để cải thiện điều kiện làm việc. Cái vòng luẩn quẩn khó thoát ra .... Người ta chỉ coi nghề thủ công là nghề cuối cùng trong tất cả các nghề. Từ những năm 1920, do phải cố gắng bắt chước các đồ sản xuất ở nước ngoài, người thợ thủ công ở đây đã tiến bộ trong nghề của mình. Nhưng thật không may, họ lại bị các nhà sản xuất nước ngoài cạnh tranh, họ cung cấp những sản phẩm ngày càng tốt hơn. Do đó, những người thợ phải được dạy cách để cạnh tranh và tồn tại được. Chính vì mục đích này mà một cơ sở dạy nghề thủ công nông thôn đã được lập ở tỉnh lị ở đó, một giáo viên trường Mỹ thuật Ứng dụng tại Hà Nội khởi xướng cho các sinh viên về thiết kế chuyên nghiệp và các phương pháp sản xuất đồ nội thất hiện đại. Khai trương vào ngày 10 tháng 2 năm 1930, cơ sở này đã có các sản phẩm trưng bày triển lãm tại Hội chợ Nam Định. Các sản phẩm do học sinh của sản xuất đã thu hút được công chúng. Cơ sở này còn đào tạo công nhân cho các xưởng mộc, xưởng đồ gỗ trong thành phố, trong số đó có một số xưởng làm ra được các sản phẩm được đánh giá có chất lượng và mức giá tương đối phù hợp.

Thợ khảm ở Nam Định. Nguồn sưu tầm

Chính nhờ sự phát triển kĩ nghệ tại địa phương mà tỉnh Nam Định trở thành một trong các tỉnh quan trọng nhất ở Bắc Kì về mặt thương mại. Bên cạnh đó, nhờ có cảng sông và đường sắt nên giao thương giữa Nam Định và Hà Nội, Hải Phòng thuận lợi. Kinh tế Nam Định nhờ đó mà phát triển thịnh vượng. Cho đến năm 1932, trong tỉnh có đến 145 ngôi chợ. Các chợ quan trọng tập trung ở các phủ lị và huyện lị (chợ Rồng mới, Chợ Vị Xuyên, chợ Cửa Trường) và một số chợ ở Ngọc Gia và Quần Phương Hạ với loại hàng hóa tiêu biểu và đặc biệt ở đây là tơ lụa, bông và vải.

Chợ Rồng khi mới xây dựng ở Nam Định. Nguồn TTLTQG1

 


[1] Địa dư Nam Định năm 1929

[2] RST 54766, TTLTQGI

[3] RST 54766, TTLTQGI

[4] Nam Dinh, Ville et province, 1941, TTLTQGI           

[5] RST 54766

[6] Dư địa chí Nam Định năm 1929.

Đỗ Hoàng Anh