Vài nét về lịch sử:

Thời kỳ cổ đại:

Vào năm 1307 vua Philippe le Bel đã giao cho viên quan cao cấp tên là Piere d’Etampe lập một bộ phận để lưu giữ những tài liệu quý như hiến chương và lập bộ mục lục về các tài liệu này. Như vậy, cơ quan lưu trữ của nhà vua đã hình thành như một cơ quan tự quản và phát triển dần theo các thế kỷ.

Từ Cách mạng Tư sản Pháp:

Ngày 29-7-1789 Quốc hội Pháp đã lập ra cơ quan lưu trữ và theo Sắc lệnh ngày 12-9-1790 lấy tên là “Lưu trữ Quốc gia”.

Từ ngày 04-8-1789, một loạt văn bản quy định việc nộp lưu tài liệu của Quốc hội, các cơ quan và công sở giải thể, các cơ quan hành chính…. Chưa có kho nên người ta phải để tài liệu ở nhiều nơi ở Paris như: Điện Louvre, Bộ Tư Pháp, Cung điện Bourbon.

Thế kỷ 19 và 20:

Đến thời Napoléon đệ nhất, ông ta cấp cho Lưu trữ Quốc gia lâu đài Soubise vào năm 1808 để làm nơi làm việc và để tài liệu.

(Lâu đài Soubise do kiến trúc sư người Pháp Piere-Alexis Delamair và Germain Boffrand thiết kế và xây dựng năm 1705 đến năm 1735 thì hoàn thành. Lâu đài này trở thành tài sản và sở hữu công của quốc gia từ sau khi công chúa Guemenée - chủ sở hữu cuối cùng của lâu đài đi sống lưu vong ở nước ngoài).

Sắc lệnh ngày 21-7-1936 quy định tất cả các cơ quan, bộ phải nộp tài liệu vào Lưu trữ Quốc gia khi đã hết giá trị hiện hành.

Hiện nay, Lưu trữ Quốc gia Pháp có 600km giá tài liệu trong đó có cả tài liệu của nhiều nước ngoài.

Tổ chức hiện nay của Lưu trữ Quốc gia Pháp:

Lưu trữ Quốc gia Pháp là cơ quan khoa học lớn gồm một cơ sở hạ tầng quan trọng là các lâu đài từ thời phong kiến quân chủ, trang thiết bị kỹ thuật hiện đại, được nhà nước đầu tư về ngân sách. Hiện nay, Lưu trữ Quốc gia Pháp đã được Nhà nước Pháp xây dựng cho một trụ sở làm việc mới khang trang, hiện đại trên bờ sông Seine ở Thủ đô Paris (Số 54, phố Guynemer, Pierrefitte sur Seine) và gồm các phòng, ban chuyên môn, kỹ thuật nghiệp vụ, với  một đội ngũ viên chức, công chức có kinh ghiệm và giỏi về chuyên môn, nghiệp vụ lưu trữ. Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Pháp do Tổng Giám đốc lãnh đạo và trực thuộc Bộ Văn hóa (Tổng giám đốc hiện nay là ông René Nicolas Houzelot).

Các bộ phận tiếp xúc với công chúng:

Công chúng có thể tiếp xúc với các bộ phận sau đây: 1. Bộ phận dành cho việc nghiên cứu tài liệu, 2. Bảo tàng lịch sử (ở lâu đài Soubise) và Phòng trưng bày các loại tài liệu khác (ở lâu đài Rohan) và  3.“Trung tâm đón tiếp công chúng và thông tin cho việc nghiên cứu” (Centre d’Accueil et Renseignements des archives nationales), Trung tâm này hoạt động từ năm 1988.

 Đối với mọi nhu cầu nghiên cứu tài liệu lưu trữ, độc giả được biết tất cả các thông tin liên quan ở Phòng thông tin, có thể bằng điện thoại đối với các yêu cầu như: ngày, giờ mở cửa,…

Phòng tra tìm, phòng đọc tài liệu:

Cũng như tất cả các cơ quan lưu trữ của nước Pháp, tài liệu lưu trữ quốc gia được quản lý theo luật ngày 03-01-1979; theo văn bản này, tất cả mọi tài liệu lưu trữ đều được sử dụng tự do sau 30 năm, trừ một số trường hợp đặc biệt. Bất cứ ai cũng có thể đến tra tìm tài liệu lưu trữ sau khi đã làm các thủ tục và có các giấy tờ sau:

  - Căn cước còn giá trị sử dụng;

  - Thẻ đọc do Phòng Thông tin của cơ quan lưu trữ cấp.

Tài liệu cần đọc sẽ được tra tìm tại Phòng đọc, những tài liệu hư hỏng, quý được đọc qua bản microfilm và cần phải có giấy phép riêng của cấp có thẩm quyền.

Phòng đọc có 360 chỗ ngồi cho người đọc, 60 chỗ ngồi để đọc tài liệu microfilm, 72 chỗ ngồi để tra tìm các bộ mục lục, thống kê (số liệu năm 2004 khi tôi đang thực tập tại đây).

Phòng đọc được quản lý bằng máy vi tính, muốn vào Phòng đọc phải có thẻ từ; độc giả yêu cầu đọc, tra tìm tài liệu cũng phải thực hiện trên máy vi tính.

Các cửa hàng bán xuất bản phẩm:  

Tất cả xuất bản phẩm của Lưu trữ Quốc gia giao cho một bộ phận (service) phụ trách đặt tại số nhà 29,31 phố Voltaire 75340-Paris cedex 07 và đều được bán công khai.

Bộ phận lưu trữ con dấu (Service des Sceaux):

Lưu trữ Quốc gia Pháp lưu trữ các con dấu cổ vào loại nhiều nhất trên thế giới.

Từ những con dấu đầu tiên của triều đại Merovet của Pháp (như con dấu của vua Chideric đệ nhất từ năm 457-481) đến hàng loạt con dấu ngày nay.

Vào thời trung cổ thường thấy các con dấu bằng xi trắng, vàng, xanh hoặc đỏ, đôi khi bằng kim loại (dưới hình thức mạ) bằng chì hoặc vàng (đối với các văn bản của Hoàng đế). Những con dấu này được gắn trực tiếp lên tài liệu, thế kỷ 12 thì được treo bằng các sợi chỉ thêu bằng lụa, lanh, đôi khi bằng dây gai hoặc da.

Bộ phân lưu trữ các con dấu này có năm nhiệm vụ:

- Bảo quản các con dấu riêng lẻ còn gắn trên tài liệu;

- Sửa sang các con dấu bị hư hỏng;

- Đổ lại khuôn hình các con dấu còn lưu tại trên tài liệu;

- Phục chế các con dấu bằng chất liệu thạch cao hoặc bằng chất dẻo theo các khuôn mẫu gốc;

- Xây dựng bộ catalogue các con dấu phục vụ công việc nghiên cứu của các nhà chuyên nghiên cứu về “ấn tín học”.

Có một phòng trưng bày các con dấu để các nhà nghiên cứu xem tận mắt các loại con dấu này.

Bảo tàng Lịch sử Pháp và Phòng trưng bày tài liệu lưu trữ:

Từ thời vua Napoléon III (đệ tam), Lưu trữ Quốc gia Pháp đã mở cửa cho công chúng tham quan Phòng trưng bày tài liệu liên quan đến lịch sử của nước Pháp.

Khoảng cuối năm 1867 Bảo tàng lịch sử Pháp đã nhiều lần tổ chức lại, hiện đại hóa và được đặt tại lâu đài Soubise (số 60 phố Franc-Bourgeois 75003 Paris - tòa nhà Trụ sở chính của Lưu trữ Quốc gia Pháp đến trước năm 2010).

Người ta sẽ thấy được lịch sử của nước Pháp từ các văn bản viết trên giấy sậy đến ngày nay, người ta cũng thấy văn bản viết trên xi của thời Saint-Louis, các bản dụ của vua vùng Nante, di chúc của vua Louis 14, Napoléon và tài liệu của thời Cách mạng Tư sản Pháp.

Ngoài Bảo tàng Lịch sử, Lưu trữ Quốc gia Pháp còn tổ chức những cuộc trưng bày tài liệu định kỳ theo chủ đề lịch sử, khi thì ở lâu đài Soubise, khi thì ở lâu đài Rohan, số 87 phố Vieille du Temple Paris. Người ta thông tin cho công chúng bằng áp phích, trên báo chí, các tập catalogue, các tờ gấp có minh họa, ngoài ra còn một bộ phận dành cho học sinh đến tham quan theo hẹn trước.

Các phông tài liệu của Lưu trữ Quốc gia Pháp:

Các phông tài liệu của thời kỳ cổ đại (Section ancienne), gồm có:

- Kho Văn bản pháp điển của các triều vua của Pháp, như: Philippe Auguste có tài liệu đến thế kỷ 16;

- Phông tài liệu của Hội đồng Nhà vua thuộc triều đại của vua Henri đệ tứ;

- Tài liệu của các bộ thời kỳ Cách mạng Tư sản Pháp (trừ Bộ Ngoại giao và Bộ Chiến tranh) bao gồm tài liệu của cơ quan Tổng Kiểm tra tài chính và của các cơ quan hành chính các tỉnh ở thế kỷ 17, 18;

- Phông tài liệu của hoàng gia bao gồm một số lượng lớn tài liệu về xây dựng, sửa chữa các lâu đài của Hoàng gia như: lâu đài Versailles, Marty, Compiegue, Fontainebleau, Saint-Germain…;

- Phông tài liệu của Nghị viện Paris với khoảng 26.800 gói, hộp và 1254 cuốn sổ sách các loại;

- Phông của Thẩm kế viện;

- Tài liệu về các vụ án dân sự và hình sự từ thế kỷ thứ 13, có khoảng 18.600 cặp, hộp, sổ sách và nhiều bản án của tòa án Il de France, các phán quyết của giáo phận Paris;

- Các phông tài liệu của Tòa Tổng Giám mục Parris, các xứ đạo, tu viện, giáo phận;         

- Các phông tài liệu của quân đội, các Viện quân y: Saint-Jean, Malte, Saint-Lazane, Mont-Camel;

- Các phông tài liệu về Thành phố Paris cổ, tài liệu lưu trữ cổ Paris, tài liệu cổ nhất có niên đại từ 1499;

- Các phông tài liệu của các Trường Đại học và trường học phổ thông thế kỷ 14;

- Các phông tài liệu về “Vấn đề của đạo Tin lành” có 511 tập tài liệu về việc hủy “Chỉ dụ Nante” (évocation de l’Édit de Nante), về tịch thu tài sản của các tín đồ đạo Tin lành và hoạt động của giáo phái Calvin từ thế kỷ 16;

- Các phông tài liệu của các hoàng tử, của hoàng gia được Cách mạng Tư sản Pháp quốc hữu hóa và nhiều tài liệu của các chính trị phạm bị tịch thu coi như tài sản của quốc gia.

Các phông tài liệu của Bộ Hải quân và Bộ Thuộc địa cũ:

Hai cơ quan lưu trữ này độc lập với cơ quan Lưu trữ Quốc gia của Pháp.

Theo văn bản thỏa thuận từ đầu thế kỷ 20 thì Lưu trữ Quốc gia Pháp bảo quản và lưu giữ tài liệu của Bộ Hải quân cũ tới khoảng năm 1870, có một số ít tài liệu từ thời Trung cổ nhưng phần lớn không có trước thời kỳ của Bộ trưởng Colbert.

Đối với tài liệu có trước năm 1815 của Bộ Hải quân thì được nhập vào kho tài liệu cũ của Bộ Thuộc địa và hình thành một phần tài liệu của Trung tâm Lưu trữ Hải ngoại ở tỉnh Aix-en-Provence.

Phông tài liệu của Bộ Ngoại giao:

Lưu trữ Bộ Ngoại giao là cơ quan lưu trữ độc lập nhưng những năm 1929 và 1933 Lưu trữ Bộ Ngoại giao cũng nộp vào Lưu trữ Quốc gia khoảng 1700 gói, hộp tài liệu về các Tòa Lãnh sự Pháp ở nước ngoài của thế kỷ 17 đến năm 1873.

Các phông tài liệu của thời kỳ cận đại (Section moderne):

Đây là các phông tài liệu rất quan trọng trong một giai đoạn ngắn (1789-1940) bao gồm tài liệu giai đoạn Cách mạng Tư sản Pháp như: Hội đồng lập pháp, cơ quan hành pháp và tòa án; tài liệu của các bộ và các cơ quan Trung ương và các cơ quan, tổ chức khác, như: Nhà hát kịch Paris, Sở Than quốc gia, Liên minh các Hội đồng khôi phục sau Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914-1918); Các phông tài liệu của giai đoạn đầu của Cách mạng Tư sản Pháp được nộp vào Lưu trữ Quốc gia từ năm 1790, như: Hội đồng Cách mạng thời kỳ 1789, Hội đồng Quốc ước, Viện Dự luật…

Các phông tài liệu của thời kỳ đương đại (Section contemporaine):

Có tài liệu của Pháp, của các cơ quan chính quyền Đức chiếm đóng Pháp, các Tòa án thời chính phủ Vichy, của Đệ Tứ Cộng hòa giai đoạn 1947-1958, Đệ Tam, Đệ Ngũ Cộng hòa giai đoạn 1871-1981.

Kho Lưu trữ các bản khế ước gốc của các Phòng Chưởng khế của Paris (Le munutier central des notaires de Paris):

Hiện nay Kho Lưu trữ các bản khế ước gốc tại Lưu trữ Quốc gia Pháp đang lưu giữ tài liệu khế ước của 122 văn phòng các viên chưởng khế ở Paris với khoảng 100.000 bản khế ước, chiếm khoảng 26 km giá. Những bản khế ước có thời gian đủ 100 năm thì được nghiên cứu tự do, dưới 100 năm phải có giấy phép của Tổng Giám đốc Lưu trữ Quốc gia Pháp và của các viên chưởng khế lập ra các bản khế ước đó thì mới được sử dụng, nghiên cứu.

Các phông tài liệu cá nhân, gia đình, dòng họ:

Các phông tài liệu này được đưa vào Lưu trữ Quốc gia theo hình thức biếu, tặng, ký gửi, đôi khi phải mua. Hiện tại có các phông của dòng họ Orléan với khoảng 5000 tài liệu, của Napoléon có 220 tài liệu và của các dòng họ, cá nhân khác như: Castries, La Tresmoille, Malesherbes… ngoài ra còn có tài liệu của nhiều bộ trưởng, nhà hoạt động chính trị, các tướng lĩnh, các viên chức cao cấp, các nghệ sỹ, kiến trúc sư, bác học, nhà ngoại giao…

Các phông tài liệu của các xí nghiệp, nhà máy, các hội;

Có khoảng 300 phông tài liệu được nộp vào Lưu trữ Quốc gia dưới hình thức: biếu, tặng, mua, ký gửi gồm tài liệu của các ngân hàng, xí nghiệp, các nhà buôn, các công ty bảo hiểm, các cơ quan báo chí, các hội, nghiệp đoàn, như: Công ty Đường sắt, Ngân hàng Neuflize… tài liệu chủ yếu của thế kỷ 19, 20, một số tài liệu của thế kỷ 17, 18 như của chi nhánh 3 của Công ty Đông Ấn, Công ty mỏ Auzin, của hãng Canson và Mongolfier.

Tài liệu bản đồ, bản vẽ:

Là các bản vẽ tay, các bản thiết kế kiến trúc các tòa nhà dân sự của thế kỷ 17 đến thế kỷ 20 do Sở Kiến trúc nộp, gồm có: bản vẽ thiết kế các cung điện, trụ sở của các bộ, tòa nhà của các cơ quan, sứ quán các nước, các tòa lãnh sự của Pháp ở nước ngoài, các tòa nhà của Thủ đô Paris.

Các bộ phận kỹ thuật:

Xưởng Tu bổ và đóng quyển:

Đây là một xưởng được trang bị các thiết bị tiên tiến, rất công năng, gồm có 03 máy dùng để vá các vết thủng của tài liệu bằng bột giấy được tính toán trên máy vi tính để biết chất liệu giấy, trọng lượng giấy cần dùng để vá từng loại taì liệu cụ thể. Giấy dùng để vá tài liệu được khử trùng, khử axít, thử độ bền bằng phương pháp lý hóa hiện đại.Việc đóng tài liệu, đóng sách vẫn kế thừa phương thức truyền thống một cách thận trọng, tỉ mỉ.

Xưởng Microfilm:

Được trang bị nhiều máy chụp phim cỡ 35mm để chụp tài liệu bảo hiểm. Mỗi năm xưởng này chụp hàng chục nghìn mét microfilm.

Các bộ phận nghiên cứu cá biệt:

Trung tâm Tư liệu về Lịch sử tên riêng (Centre d’Onomastique):

Đó là Trung tâm lưu giữ các tư liệu chuyên về “Nghiên cứu lịch sử các loại tên riêng, tên địa danh” của nước Pháp do Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Pháp phối hợp với các nhà khoa học lập nên Trung tâm này.

Trung tâm Lưu trữ tài liệu địa chính về Paris:

Trung tâm này có nhiệm vụ tập hợp các tài liệu, công cụ tra tìm, bản vẽ, bản đồ… về nhà cửa, đất đai, phố xá của Paris từ lúc khởi thủy của nhà cửa, đất đai, phố xá đến Cách mạng Tư sản Pháp.

Viện Nghiên cứu Lịch sử xã hội:

Thành lập năm 1948 gồm một bộ phận tài liệu của các phông tài liệu cá nhân của các nhà hoạt động trong lĩnh vực quân sự, chính trị, công đoàn của thế kỷ 19 và 20 và các sách, các bộ niên giám chính trị, công đoàn từ năm 1848 và nộp vào Lưu trữ Quốc gia năm 1988.

Trung tâm Nghiên cứu lịch sử pháp lý:

Đây là Trung tâm có từ thời trung cổ, phối hợp giữa Trường Đại học Paris II và Lưu trữ Quốc gia này vào năm 2004.   

Ban Quan hệ quốc tế và Thực tập sinh (Service des Stages et des Relations internationales):

Có chức năng tổ chức các đợt thực tập và bồi dưỡng nghiệp vụ Lưu trữ cho tất cả những người làm việc ở các cơ quan lưu trữ công của nước Pháp. Nhiệm vụ quan trọng nhất của ban này là tổ chức các khóa thực tập kỹ thuật lưu trữ quốc tế tại Lưu trữ Quốc gia Pháp. Công việc này được tiến hành từ năm 1951. Lưu trữ Quốc gia Pháp tổ chức mỗi năm một khóa thực tập trong 03 tháng để tiếp nhận lưu trữ viên của các nước trên thế giới. Tổng số các lưu trữ viên nước ngoài tham dự khóa thực tập này từ năm 1951 đến nay có khoảng trên dưới 2000 người của gần 90 nước trên khắp các châu lục.

Nha Văn khố Sài Gòn của Việt Nam Cộng hòa đã cử các Lưu trữ viên tham gia Khóa thực tập này từ năm 1954.

Cục Lưu trữ Nhà nước Việt Nam cũng đã cử các Lưu trữ viên của các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia tham gia khóa thực tập này từ năm 1988 đến nay cũng có khoảng trên 20 người đã được sang Lưu trữ Quốc gia Pháp ở Paris để tham dự khóa thực tập này. Tác giả bài viết này cũng đã vinh dự được tham gia khóa thực tập này vào năm 2004 ./.    

Theo“Les Archives nationales” của Michel Duchein, Tổng Thanh tra (Inspecteur général) của Lưu trữ Quốc gia Pháp, bản tiếng Pháp, Paris năm 1988