Một số diễn biến chính của Hội nghị Genève^[1]

Ngày 08/5, tại Genève, Ngoại trưởng Pháp Georges Bidault đưa ra bản kế hoạch về lập lại hòa bình ở Đông Dương. Từ ngày 08/5 đến ngày 29/5/1954, Hội nghị họp 12 phiên: 4 phiên toàn thể (8,10,12 và 14/5) và 8 phiên hạn chế (17,18,19, 21, 24, 25, 27, 29/5). Mở đầu các phiên họp toàn thể, các bên tham gia trình bày lập trường căn bản cũng như các đề nghị liên quan đến vấn đề lập lại hòa bình ở Đông Dương. Theo đề án do đoàn đại biểu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (VNDCCH) và Pháp trình bày, Hội nghị quyết định ưu tiên nghiên cứu các vấn đề trọng tâm gồm: ngừng bắn đồng thời trên toàn Đông Dương; tập kết lực lượng của hai bên tham chiến; đình chỉ việc đưa thêm quân đội, nhân viên quân sự, vũ khí và đạn dược từ bên ngoài vào Đông Dương; kiểm soát việc thi hành Hiệp định đình chiến thông qua một ủy ban liên hợp của hai bên tham chiến và một ủy ban kiểm soát quốc tế gồm đại diện các nước trung lập; cùng với việc các nước tham dự Hội nghị Genève bảo đảm thực hiện các điều khoản ký kết tại Hội nghị.

Ngày 29/5, Hội nghị đã đạt được thỏa thuận về hai nguyên tắc đầu tiên nêu trong chương trình nghị sự, cho rằng cần có sự tiếp xúc đồng thời giữa đại biểu quân sự hai bên tham chiến ở Genève lẫn ở Đông Dương. Các cuộc tiếp xúc đó nhằm nghiên cứu việc xếp đặt khu vực tập kết của quân đội hai bên sau khi đình chiến, bắt đầu là vấn đề quy định khu vực tập kết ở Việt Nam. Thỏa thuận ngày 29/5 là thỏa thuận quan trọng đầu tiên của Hội nghị. Từ ngày 31/5 đến 19/6, Hội nghị họp 11 phiên, trong đó có 3 phiên toàn thể và 8 phiên hạn chế. Từ ngày 31/5 đến 4/6, Hội nghị thảo luận về cơ chế kiểm soát việc thi hành Hiệp định đình chiến; từ ngày 8 đến 19/6, tập trung vào vấn đề ngừng bắn tại Campuchia và Lào. Trong các phiên họp toàn thể, đoàn đại biểu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (VNDCCH), Liên Xô và Trung Quốc đều nhấn mạnh cần tiến hành thảo luận song song các vấn đề chính trị và quân sự.

Từ ngày 2/6, đại diện quân sự của hai bên tham chiến tại Việt Nam bắt đầu họp ở Genève để thảo luận việc phân định khu vực tập kết của mỗi bên. Ngày 19/6, Hội nghị thống nhất để đại diện quân sự của hai bên tham chiến tại Campuchia và Lào gặp gỡ tại Genève hoặc Đông Dương để bàn về việc thực hiện ngừng bắn, trước hết là rút toàn bộ quân đội nước ngoài khỏi hai nước này. Hội nghị cũng quy định các đoàn đại biểu quân sự của hai bên tham chiến ở ba nước Đông Dương phải hoàn thành việc nghiên cứu các vấn đề liên quan đến ngừng bắn và báo cáo kết quả trong thời hạn 21 ngày kể từ ngày 19/6. Đây là thỏa thuận quan trọng thứ hai, đánh dấu một bước tiến mới trong tiến trình đàm phán của Hội nghị.

Từ ngày 22/6 đến 1/7, Hội nghị tổ chức ba phiên họp hạn chế, trong đó hai phiên ngày 22 và 25/6 tập trung thảo luận cơ chế kiểm soát việc thi hành Hiệp định đình chiến. Trong thời gian này, các cuộc tiếp xúc giữa đại diện quân sự của hai bên tham chiến tại Việt Nam ở Genève tiếp tục diễn ra, đồng thời công tác chuẩn bị cho các cuộc tiếp xúc tại Việt Nam cũng được triển khai. Tiếp đó, các cuộc tiếp xúc giữa đại diện quân sự của các bên tham chiến tại Lào và Campuchia cũng được tiến hành.

Ngày 29/6, Hội nghị nhất trí nguyên tắc ngừng bắn nhanh chóng và cùng một lúc trên toàn Đông Dương, đồng thời quy định đại diện Bộ Tư lệnh của hai bên tham chiến sẽ tiến hành các cuộc tiếp xúc tại cả Genève và Đông Dương để nghiên cứu việc điều chỉnh khu vực tập kết lực lượng của mỗi bên sau khi ngừng bắn.

Tính đến ngày 01/7, các vấn đề còn tồn đọng tại Hội nghị gồm:

Thứ nhất, vấn đề kiểm soát việc thi hành Hiệp định đình chiến và sự đảm bảo quốc tế đối với Hiệp định đã được các bên thống nhất về nguyên tắc, tạo cơ sở để tiếp tục đàm phán.

Thứ hai, khu vực tập kết của quân đội hai bên tham chiến tại Việt Nam.

Thứ ba, vấn đề ngừng bắn ở Lào và Campuchia.

Cuối cùng, vấn đề chính trị cần được thảo luận song song với vấn đề quân sự nhằm sớm lập lại hòa bình ở Đông Dương trên cơ sở tôn trọng và công nhận độc lập, chủ quyền của ba quốc gia trên bán đảo Đông Dương.

Ngày 07/7/1954, France Mendes tuyên bố sẽ gửi quân đến Đông Dương nếu Hội nghị Genève thất bại, đây cũng là đề nghị được ông ta trình lên Hội đồng Quốc phòng Pháp ngày 28/6.

Điện gửi tướng Salan - phụ tá của Tổng chỉ huy quân Pháp kiêm Tổng ủy Đông Dương Paul Ely thông báo về khả năng đưa quân đến Đông Dương, nếu Hội nghị Genève thất bại. Nguồn: Hộp số 39, hồ sơ 1K233, Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp

Từ ngày 10-13/7 diễn ra các cuộc gặp giữa trưởng đoàn đại biểu các bên tham gia Hội nghị.

Trong phiên họp hạn chế lần thứ 22 diễn ra ngày 09/7, Hội nghị thảo luận vấn đề kiểm soát việc thi hành Hiệp định đình chiến và cấm đưa thêm các đơn vị quân đội, nhân viên quân sự cũng như vũ khí, đạn dược vào ba nước Đông Dương. Bên cạnh những đề nghị của đoàn đại biểu VNDCCH (việc kiểm soát thi hành Hiệp định phải giao cho Ủy ban liên hợp, sẽ có những biện pháp chung nhưng đồng thời cũng có những biện pháp riêng cho từng nước), đoàn đại biểu Trung Quốc nhấn mạnh việc cấm đưa quân đội, nhân viên quân sự cũng như vũ khí, đạn dược vào Đông Dương là điều kiện tiên quyết ngăn tái diễn chiến tranh và đề nghị này được đoàn đại biểu Liên Xô nhất trí cao.

Phiên họp ngày 09/7 đánh dấu nỗ lực của các đoàn đại biểu VNDCCH, Liên Xô và Trung Quốc nhằm giúp Hội nghị có thể đi đến một nghị quyết cụ thể về việc kiểm soát thi hành Hiệp định đình chiến.

Từ ngày 15-19/7/1954, diễn ra các cuộc gặp gỡ, trao đổi giữa các trưởng đoàn đại biểu để thống nhất ý kiến trước khi đưa ra phiên họp quyết định. Tối 15/7, Thủ tướng Pháp France Mendès hội đàm với Molotov; ngày 16/7, hội đàm lần thứ tư với đồng chí Phạm Văn Đồng, sau đó hội đàm với Ngoại trưởng Anh Eden và Ngoại trưởng Liên Xô Molotov. Ngày 18/7, các ngoại trưởng đã có phiên họp đầu tiên kể từ khi trở lại Genève để giải quyết những bất đồng liên quan đến ba bản dự thảo: tuyên bố các nguyên tắc thỏa thuận đạt được tại Hội nghị Genève; Hiện định đình chiến ở Việt Nam, Campuchia và Lào; kiểm soát việc thi hành Hiệp định đình chiến ở ba nước Đông Dương này.

Thắng lợi ngoại giao rực rỡ

Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Tạ Quang Bửu (ảnh bên trái) đại diện cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa  và Chuẩn tướng Henri Delteil (ảnh bên phải) đại diện cho Chính phủ Pháp ký vào Hiệp định Genève ngày 20/7/1954, nguồn: Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp

Chiều ngày 21/7/1954, Hội nghị Genève họp phiên bế mạc, các đoàn đại biểu lần lượt ra tuyên bố về kết quả của Hội nghị. Sau đó, Hội nghị thông qua bản tuyên bố cuối cùng và ủy quyền cho hai Chủ tịch Hội nghị mời Ấn Độ, Ba Lan và Canada thành lập một ủy ban kiểm soát quốc tế để thi hành các hiệp định đình chiến ở Việt Nam, Lào và Campuchia.

Các bản hiệp định đình chiến ở Việt Nam (được ký giữa một bên là đồng chí Tạ Quang Bửu - Thứ trưởng Bộ Quốc phòng của VNDCCH và Chuẩn tướng Delteil), Lào và Campuchia đã nêu rõ việc ký kết trên cơ sở tôn trọng quyền dân tộc của nhân dân Đông Dương. Các bản hiệp định trên quy định cụ thể những biện pháp do đại diện Bộ Tư lệnh hai bên tham chiến phải thi hành nhằm thực hiện ngừng bắn đồng thời, lập tức và lập lại hòa bình lâu dài trên toàn cõi Đông Dương.

Bản tuyên bố chung của Hội nghị Genève về vấn đề Đông Dương gồm 12 điểm, nêu rõ:

Hội nghị chứng nhận các Hiệp định đình chiến ở Việt Nam, Campuchia, Lào, cũng như việc tổ chức kiểm soát quốc tế nhằm giám sát việc thi hành những điều khoản trong các hiệp định đó.

Hội nghị lấy làm hài lòng về việc chấm dứt chiến sự ở Việt Nam, Campuchia và Lào. Hội nghị bày tỏ tin tưởng rằng việc thi hành những điều khoản ghi trong bản tuyên bố này và trong các hiệp định đình chiến sẽ làm cho ba nước Việt Nam, Campuchia và Lào, từ nay, với cương vị là những quốc gia có chủ quyền và độc lập hoàn toàn, có thể đảm đương vai trò của mình trong đại gia đình hòa bình của các dân tộc.

Hội nghị chứng nhận những điều khoản trong Hiệp định đình chiến ở Việt Nam về việc cấm đưa quân đội nước ngoài, nhân viên quân sự cùng vũ khí, đạn dược vào Việt Nam; cấm thành lập bất kỳ căn cứ quân sự nào của nước ngoài trong khu vực tập kết của hai bên. Hội nghị thừa nhận việc giải quyết vấn đề chính trị ở Việt Nam trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, đồng thời quy định thời hạn tổ chức tổng tuyển cử để giải quyết vấn đề thống nhất ở Việt Nam.

Hội nghị chứng nhận lời tuyên bố của Chính phủ Pháp về việc sẵn sàng rút quân khỏi lãnh thổ Việt Nam, Campuchia và Lào theo yêu cầu của các chính phủ có liên quan và trong thời hạn do hai bên thỏa thuận, trừ trường hợp hai bên thống nhất để một số quân đội Pháp tiếp tục ở lại những địa điểm cố định trong thời hạn nhất định^[2].

Cuối cùng, bản tuyên bố nhấn mạnh rằng các nước tham gia Hội nghị Genève nhất trí sẽ trao đổi ý kiến về mọi vấn đề do Ủy ban Kiểm soát quốc tế đề xuất nhằm xem xét các biện pháp cần thiết để bảo đảm việc thi hành và tôn trọng Hiệp định đình chiến tại Việt Nam, Campuchia và Lào.

Sau 75 ngày đàm phán, Hội nghị về lập lại hòa bình ở Đông Dương đã thu được kết quả rực rỡ, đặt dấu chấm hết cho cuộc chiến tranh Đông Dương kéo dài 8 năm của Pháp và mở ra chương mới trong lịch sử của ba nước trên bán đảo này^[3].