02:36 AM 10/08/2022  | 

Châu bản triều Nguyễn của Việt Nam đã được UNESCO vinh danh và công nhận là Di sản tư liệu thế giới vào năm 2017. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I là một trong những lưu trữ lịch sử lớn của đất nước và thật tự hào, vinh dự khi Trung tâm được nhà nước giao nhiệm vụ giữ gìn khối tài liệu quý giá này.

Năm 2014, Châu bản triều Nguyễn được vinh danh Di sản tư liệu, thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO

Trong 60 năm thành lập và phát triển Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, có biết bao kỷ niệm, ký ức nghề nghiệp khắc sâu. Chúng tôi nhớ mãi một trong những kỷ niệm đầy ý nghĩa là những ngày tháng tập thể viên chức Trung tâm Lưu trữ quốc gia I cần mẫn xử lý nghiệp vụ lưu trữ và thực hiện công việc lập hồ sơ di sản tư liệu cho khối Châu bản triều Nguyễn.

Nhìn lại lịch sử mới thấy hết sự vất vả, mẫn cán của viên chức lưu trữ. Do những biến cố lịch sử, Châu bản triều Nguyễn đã phải trải qua một quá trình “thiên di” đặc biệt.

Châu bản triều Nguyễn là khối tài liệu lưu trữ đặc biệt quý hiếm nhưng do biến cố lịch sử và khó khăn của công tác lưu trữ ở những giai đoạn lịch sử trước đây mà Châu bản chưa được nhận diện đầy đủ, chưa phát huy được giá trị một cách hiệu quả nhất. Từ những năm 1960, Giáo sư Trần Kinh Hòa là Tổng thư ký Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam đã phải than thở: “Trừ một số nhân viên Quốc sử quán hoặc Nội các triều Nguyễn, ngoài ra đối với các sử gia thế giới, Châu bản triều Nguyễn vốn là một bộ “bí tịch” không thể dễ dàng tham khảo được”. Ngay cả đối với giới nghiên cứu trong nước, vẫn theo GS. Trần  Kinh Hòa: “tiếc rằng những sử liệu quý báu này chưa có dịp làm đối tượng nghiên cứu của các sử gia tân tiến theo phương pháp khoa học và hệ thống”.

Với trách nhiệm nghề nghiệp, sau khi tiếp nhận bảo quản Châu bản triều Nguyễn, viên chức Trung tâm Lưu trữ quốc gia I đã bắt tay ngay vào công việc xử lý nghiệp vụ lưu trữ nhằm bảo quản và phát huy tốt hơn giá trị của khối tài liệu này. Đặc biệt là giai đoạn từ sau 1995 đến 2003, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã tham mưu để Bộ Nội vụ trình Chính phủ Đề án xử lý nghiệp vụ đối với Mộc bản, Châu bản triều Nguyễn. Thực hiện nội dung Đề án này, đến năm 2004 toàn bộ Châu bản đã được sắp xếp lại một cách khoa học, đóng thành từng tập theo từng triều vua nhà Nguyễn; các Châu bản bị hư hỏng hoặc có nguy cơ bị hư hỏng được tu bổ bồi nền; toàn bộ Châu bản đã được scan, in sang đĩa CD song song với việc xây dựng hệ thống thông tin Châu bản triều Nguyễn phục vụ việc tra cứu sử dụng. Toàn bộ dữ liệu thông tin cấp 2 về Châu bản đã được in trong 121 cuốn Mục lục Châu bản triều Nguyễn, phục vụ tra cứu tại phòng Đọc.

Để thực hiện được một khối lượng công việc chuyên môn như vậy, viên chức của Trung tâm đã dành nhiều tháng, ngày lao động nghiệp vụ. Ban Lãnh đạo Trung tâm lúc đó gồm: Giám đốc Ngô Thiếu Hiệu, Phó Giám đốc Vũ Văn Sạch và Phó Giám đốc Vũ Thị Minh Hương đã tập trung chỉ đạo tổ chức thực hiện Đề án. Viên chức các phòng chuyên môn chính như phòng Chỉnh lý tài liệu Hán Nôm, phòng Bảo quản, phòng Tin học và Công cụ tra cứu… cùng một số chuyên gia của Viện Hán Nôm đã trực tiếp thực hiện quá trình xử lý nghiệp vụ lưu trữ đối với Châu bản.

UNESCO triển khai chương trình “Ký ức thế giới” vào năm 1992. Theo quy định của UNESCO, “Ký ức thế giới” là những  hồi ức của các dân tộc trên thế giới được lựa chọn và ghi lại bằng tư liệu. Những di sản tư liệu này đại diện cho một bộ phận lớn di sản văn hóa thế giới.

Sau khi đã xử lý những vấn đề nghiệp vụ lưu trữ cơ bản đối với Châu bản, Trung tâm bắt tay vào việc thực hiện các công việc cho việc lập hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Châu bản  là di sản tư liệu khu vực và thế giới.

Để chuẩn bị cho việc lập hồ sơ đệ trình, Trung tâm đã thực hiện hàng loạt các hoạt động quảng bá, thông tin về Châu bản như tổ chức các cuộc trưng bày, hội thảo về Châu bản triều Nguyễn.

Phục vụ cho công việc lập hồ sơ Châu bản, Trung tâm tham dự Hội thảo và tập huấn về lập hồ sơ di sản tư liệu do UNESCO Việt Nam phối hợp với Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước tổ chức. Tại hội thảo có đại biểu đã đặt ra một câu hỏi lý thú khi liên hệ làm ví dụ như: Châu bản triều Nguyễn do những biến cố lịch sử nên bị mất mát nhiều. Vậy “tính toàn vẹn” của di sản ở đây được hiểu thế nào? Đại biểu Trung tâm I đã lý giải và tranh luận: “Tính toàn vẹn” của di sản tư liệu (trong trường hợp này) không phụ thuộc và số lượng. Ở đây, “tính toàn vẹn” được thể hiện ở chỗ số Châu bản còn lưu giữ được vẫn chứa độ phủ thời gian trong suốt 143 năm triều Nguyễn, khối Châu bản vẫn bao gồm đầy đủ các loại hình thức văn bản như: sắc, dụ, tấu, sớ, trình..., mỗi tờ Châu bản đều bảo đảm thống nhất về hình thức theo chế độ văn thư triều Nguyễn, về nội dung Châu bản phản ánh đầy đủ, xác thực các mặt hoạt động của đời sống xã hội Việt Nam dưới triều Nguyễn. Nhân đây, đại biểu Trung tâm I cũng đưa ra một ví dụ: Bức tường Berlin được xây dựng đêm 13 tháng 8 năm 1961. Tháng 11 năm 1989 bức tường bị phá bỏ, nhưng một đoạn bức tường vẫn được giữ lại tại khu vực cổng Brandenburge Tor như một chứng tích lịch sử. Nêu ví dụ như trên để thấy rằng xây dựng hồ sơ đệ trình là cả một quá trình, các viên chức chuyên môn của Trung tâm phải nghiên cứu phân tích kỹ từng tiêu chí và vận dụng phù hợp cho khối tư liệu của mình.

Cuối năm 2013, hồ sơ đệ trình đã được hoàn tất và Trung tâm đã gửi cho Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Nội dung quan trọng nhất trong hồ sơ là phần thuyết minh Châu bản đáp ứng đầy đủ các tiêu chí cơ bản của di sản tư liệu khu vực và thế giới.

Hồ sơ đã chuẩn bị hoàn tất. Trung tâm chờ đợi ngày Hội nghị toàn thể của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương được tổ chức.

Cuối năm 2013, TS. RuJaya Abhakorn, chuyên gia lịch sử, Đại sứ thiện chí Chương trình Ký ức thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO nhân dịp công tác tại Việt Nam đã thăm Trung tâm Lưu trữ quốc gia I. Ông đã thăm kho Châu bản triều Nguyễn và đã có những ấn tượng sâu sắc về khối tài liệu này. Trong buổi làm việc, Giám đốc Trung tâm đã giới thiệu khá chi tiết về Châu bản triều Nguyễn. Sau buổi làm việc, Giám đốc đã hỏi vui ông đại sứ thiện chí rằng Châu bản của Việt Nam có thể là di sản tư liệu thế giới không? Ông trả lời rằng, hôm nay ông Giám đốc trình bày như thể ông đang bảo vệ chính thức tại Hội nghị toàn thể của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (MOWCAP). Ông mỉm cười dí dỏm: “Các bạn hãy chờ đến ngày bỏ phiếu”. Anh chị em viên chức của Trung tâm dự cuộc họp đều có dự cảm lạc quan một ngày nào đó hồ sơ Châu bản sẽ được bảo vệ thành công.

Hội nghị toàn thể lần thứ 6 Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương được tổ chức từ ngày 13 đến 15 tháng 5 tại Quảng Châu -Trung Quốc. Tại hội nghị, các hồ sơ đệ trình di sản tư liệu của các quốc gia được đánh giá và bình chọn. Đoàn đại biểu của Việt Nam tham dự Hội nghị có Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Vũ Thị Minh Hương làm trưởng đoàn cùng 1 số thành viên khác. Hành trang quan trọng nhất của đoàn công tác là bộ tài liệu hồ sơ bằng tiếng Anh về Châu bản triều Nguyễn với các tài liệu bằng văn bản còn có video clip để trình chiếu, tập brochure màu minh họa (brochure là một dạng ấn phẩm nhỏ bao gồm những thông tin chính giới thiệu về một sản phẩm nào đó).

Những ngày diễn ra Hội nghị là những ngày hồi hộp đợi chờ mong tin Châu bản được quốc tế vinh danh. Sáng ngày 14 tháng 5 năm 2014, tôi đang dự họp tại Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước thì nhận được thông tin của đoàn Việt Nam thông báo rằng: Châu bản triều Nguyễn của Việt Nam đã được Hội nghị của MOWCAP thông qua 100% số phiếu công nhận là Di sản tư liệu thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Niềm vui vỡ òa! Tôi ra khỏi phòng họp của Cục và thông tin ngay về cho anh chị em Trung tâm Lưu trữ quốc gia I. Vào lúc 16h30 chiều cùng ngày 14 tháng 5 năm 2014, Hội nghị của MOWCAP tổ chức lễ công bố danh sách các Di sản tư liệu được vinh danh.

Vậy là, sau bao ngày tháng “thiên di”, Châu bản triều Nguyễn đã được ghi danh và công nhận của quốc tế đúng với tầm vóc giá trị tự thân và khách quan của nó - Khối tài liệu lưu trữ thuộc diện đặc biệt quý hiếm của Việt Nam. Viên chức của Trung tâm Lư trữ quốc gia I không làm nên giá trị của Châu bản, nhưng với trách nhiệm nghề nghiệp họ đã góp phần quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy giá trị Châu bản và thực hiện các công việc khác để Châu bản không còn làm một bộ “bí tịch” nữa. Năm 2017, Châu bản chính thức được UNESCO công nhận là di sản tư liệu thế giới.

Hiện nay, Ban Lãnh đạo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I đang tập trung chỉ đạo thực hiện tiếp tục các công việc về bảo tồn và phát huy giá trị Châu bản ngày càng hiệu quả  hơn. Toàn bộ Châu bản được tiến hành số hóa ghi sang microphim để bảo hiểm; áp dụng công nghệ thông tin phục vụ tra cứu sử dụng Châu bản nhanh chóng thuận lợi hơn; Tòa nhà “Không gian Châu bản triều Nguyễn” đã được xây dựng và hoàn thiện. Nơi đây là khu trưng bày, đón tiếp khách tham quan nghiên cứu về Châu bản... Ánh mắt và nét mặt tự hào của viên chức hướng dẫn khách tham quan Châu bản thầm gợi lên sự tự hào chung của mỗi viên chức đã và đang làm việc, lao động tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.

Tôi ghi lại một vài kỷ niệm nghiệp vụ này như một lời tâm sự về sự trưởng thành chuyên môn trong sự nghiệp phát triển, trưởng thành chung về mọi mặt của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I trong chặng đường 60 năm qua./.

Ths. Hà Văn Huề - Nguyên Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia I