10:04 PM 19/07/2022  | 

Cà phê, nước giải giải khát, khiêu vũ, chiếu bóng... ngày nay không còn xa lạ với người Việt Nam, nhưng đầu thế kỷ 20 đó là những thứ mới lạ và xa xỉ. Vậy những thứ quen thuộc này đến từ đâu và đến Việt Nam từ bao giờ…

Ngay sau khi chiếm được Hà Nội, người Pháp đã muốn biến nơi đây “thành một thành phố Châu Âu”. Với mục đích trên, họ đã bắt tay ngay vào công cuộc quy hoạch và chỉnh trang thành phố với hồ Gươm là trung tâm. Ở phía Đông hồ Gươm, chính quyền Pháp đã cho xây dựng những dinh thự, cơ quan hành chính, công sở. Nhiều nhà máy, xí nghiệp, cửa hàng, cửa hiệu, hãng buôn mọc lên xung quanh Hồ, các phố Tây dần được hình thành. Các khu trung tâm vui chơi, giải trí kiểu Âu ra đời như: Nhà hát Lớn thành phố, câu lạc bộ, bể bơi. Từ đây, đời sống tinh thần của người Hà Nội dần pha trộn yếu tố Tây hóa. Từ khẩu vị ẩm thực (bánh mì, nước đá, cà phê, bia,…) đến gu thưởng thức nghệ thuật cũng có nhiều thay đổi[1].

Cà phê, bia, nước có ga,…

Năm 1883, người Pháp cho mở một con đường nối khu Nhượng địa với Hoàng Thành cũ làm tiền đề cho việc hình thành trục trung tâm thương nghiệp dịch vụ mở đầu thời kỳ xây dựng khu phố Tây tại Hà Nội - đây chính là phố Hàng Khảm, sau đổi tên thành phố Paul Bert (Tràng Tiền - Hàng Khay). Đây là con phố tập trung nhiều người Âu sinh sống. Trên con phố này, ngay từ đầu năm 1885 đã có những cửa hàng của người Pháp: một xưởng sản xuất nước có ga, một hiệu bánh mì, một số cửa hàng đồ khô, một cửa hàng văn phòng phẩm, một khách sạn, hai ba hiệu cà phê[2]. Từ năm 1884 tới năm 1885, các hiệu cà phê ở Hà Nội tăng lên rất nhiều…, chỉ riêng phố Hàng Khảm có các hiệu "café du commerce" café de Paris, café Albin, café de la Place, café Block[3].

Thuở ban đầu, cà phê, nước tinh khiết, bia rượu và các loại nước có ga là thứ thức uống chỉ dành cho người Âu mà phần lớn là sĩ quan, binh lính Pháp và các cửa hiệu phần lớn là của người Pháp “… từ Thành Hà Nội, từ khu Nhượng địa, từ Trường Thi, từng nhóm sĩ quan đổ ra và kéo nhau vào các quán cà phê…họ ngồi vào bàn giữa những tiếng chào ầm ĩ…[4].

Nhưng sang thế kỉ 20, những thức uống này đã được “xã hội hóa” và trở thành đồ uống dành cho giới tư sản, tiểu tư sản (nhất là giới trí thức cấp tiến) ở thành thị. Và hiệu cà phê giải khát của người Việt xuất hiện ngày càng nhiều, nhất là khu vực quanh hồ Gươm.

Đơn thư của ông Maurice Hue, chủ khách sạn de la Paix ở phố Paul Bert xin phép mở quầy đồ uống (nguồn: TTLTQGI, RST41275)

Hôtel de la Paix (nguồn: Sưu tầm)

Đơn thư của một người bán hàng giải khát ở bờ hồ Gươm gửi Đốc lý Hà Nội năm 1934 về việc xin chuyển địa điểm bán hàng vì hàng quán giải khát ven Hồ ngày một tăng (nguồn: TTLTQGI, MHN472)

Những thức uống này ngày càng trở thành dân dã với người Hà Thành, là thứ đồ uống quen thuộc của “công chức, thanh niên và anh em lao động[5].

Các quán giải khát ven hồ Gươm (nguồn:  Sưu tầm)

Vui chơi, giải trí

Trong quá trình hình thành khu phố Tây, các khu trung tâm vui chơi, giải trí kiểu Âu ra đời như nhà hát Lớn thành phố, các câu lạc bộ, rạp chiếu phim. Từ năm 1898, trên báo chí Việt Nam đã đăng quảng cáo những buổi chiếu phim bán vé tại một số địa điểm công cộng.

Ngay từ đầu thế kỷ XX đã bắt đầu có những buổi chớp bóng đầu tiên tại Hotel Grand Café ở khách sạn Métropole (nay là khách sạn 5 sao Métropole Sofitel, 15 Ngô Quyền) - khách sạn được xây dựng sớm nhất (1901) và sang trọng nhất của Hà Thành.

Chương trình của buổi chiếu bóng đầu tiên ở “Grand Café”- Khách sạn Métropole (nguồn: TTLTQGI, RST5662)

Nhận thấy chiếu bóng là cơ hội kiếm tiền tốt, một người Pháp tên là Aste đã thuê đất của thành phố Hà Nội, ngay cạnh đền Bà Kiệu để xây rạp chiếu bóng. Rạp được khánh thành vào ngày 10/8/1920 và có tên là rạp Pathé. Đây là rạp chiếu bóng đầu tiên ở Hà Nội[6].

Tính đến năm 1932, tại Hà Nội có đã có nhiều rạp chiếu bóng lớn: rạp Majestic (đại lộ Đồng Khánh, nay là phố Hàng Bài) thuộc sở hữu của Công ty Chiếu bóng Đông Dương; rạp Palace (phố Paul Bert, nay là phố Tràng Tiền), rạp Variétés (đại lộ Francis Garnier, nay là phố Đinh Tiên Hoàng), rạp Tonkinois (phố Eventails, nay là phố Hàng Quạt) và rạp Family (phố Hàng Buồm) thuộc sở  hữu của Hãng Phim và Chiếu bóng Đông Dương. Nếu như rạp Majestic và Palace là những rạp chiếu phim chỉ dành cho các sĩ quan, công chức người Pháp và một vài gia đình người Việt giàu có thì các rạp Tonkinois, Variétés và Family lại dành cho tầng lớp bình dân[7].

Nội dung phim được đăng trước trên báo thành từng phần và mỗi người đến xem nhận được một tờ chương trình (programme) tóm tắt nội dung[8].

Một số tờ quảng cáo, chương trình chiếu phim ở các rạp Hà Nội xưa (nguồn: TTLTQGI)

Công việc kinh doanh chiếu bóng ngày càng phát triển. Đến năm 1939, số lượng rạp chiếu bóng đã lên tới 60 rạp (gấp đôi so với năm 1927). Đến lúc này người Việt Nam bắt đầu quan tâm đến lĩnh vực kinh doanh này.

Đặc biệt với sự xuất hiện của nhà Thủy Tạ, dịch vụ giải trí của người dân Hà Nội ngày càng trở nên đa dạng như nghe nhạc, đi bar, khiêu vũ. Các hoạt động giải trí này ngày càng trở nên quen thuộc không chỉ với người Âu mà cả đối với người Việt.

Đơn xin mở lớp khiêu vũ năm 1935 (nguồn: TTLTQGI, MHN448)

 

Tổ chức khiêu vũ nhân dịp đám cưới (nguồn: TTLTQG, MHN419)

 

Chơi nhạc trong sinh nhật (nguồn: TTLTQGI, MHN419)

 

Tổ chức buổi hòa nhạc nhân ngày con chào đời…(nguồn: TTLTQGI, MHN419)

Có thể nói, mãi đến nửa đầu thế kỉ XX, đời sống văn hóa tinh thần của người Hà Nội mới có những biến đổi sâu sắc khi đã hình thành một tầng lớp viên chức và thị dân người bản xứ. Họ thay đổi cách ăn mặc, cách trang trí nhà cửa, cách giải trí và theo lối sống phương Tây.

Tài liệu tham khảo


[1] http://archives.org.vn/tin-hoat-dong/ho-guom-giao-lo-dong-tay.htm

[2] André Mason, Hanoi pendant la période héroique 1873 – 1888, Imp. d'Extrême-Orient, Hanoi, 1929.

[3] Nt

[4] Nt

[5] TTLTQGI/ MHN/472

[6]TTLTQGI/RST/13111

[7]TTLTQGI/MHN/3166

[8]TTLTQGI/VPBĐ/156

Nguyễn Hằng