Cầu Huế (cầu Trường Tiền ngày nay) - Bốn nhịp cầu bị đánh sập do trận bão ngày 11/9/1904, chỉ còn trơ lại trụ cầu, nguồn: https://blogparishue.fr

Cơn bão này đã phá hủy gần như hoàn toàn cây cầu sắt nối khu phố Tây và khu phố Ta. Trong số sáu nhịp cầu, bốn nhịp bị đánh sập, mỗi nhịp dài 65 mét, nặng 150 tấn. Sáu ngôi nhà của người Âu bị bão san phẳng, nhiều làng mạc của người bản xứ bị tàn phá, hàng ngàn người bị ảnh hưởng trực tiếp do bão. Lượng mưa ghi nhận trong ngày hôm đó lên tới 230 mm, con số này còn thấp hơn so với thực tế bởi sức gió quá mạnh. Áp suất khí quyển giảm xuống mức 720mmHg.

Bảng phân bố các trận bão, gió và lũ lụt ở Huế theo tháng

từ năm 1810 đến năm 1904

Trong bản Báo cáo ngày 21/9/1904[1], Hiệu trưởng Trường Canh Nông Huế đã mô tả về cơn bão như sau:

“Chủ nhật ngày 11/9 vừa qua, một cơn bão có sức tàn phá khủng khiếp đã phá hủy thành phố Huế và các vùng lân cận.

Sau một đêm mưa như trút nước, gió bắt đầu thổi từ lúc 8h30 sáng, mỗi lúc một mạnh hơn, đạt đỉnh vào lúc 12h trưa và kéo dài cho tới 16h.

Bốn nhịp của cây cầu Thành Thái (cầu Trường Tiền - TG) nối hai bờ bị cuốn bay phần mặt cầu và rơi xuống sông. Tòa Khâm sứ bị tốc mái, văn phòng phải đóng cửa ba ngày để sửa chữa. Không một ngôi nhà nào, dù của người Âu hay người bản xứ, còn nguyên vẹn. Những nhà ít hư hại nhất cũng bị tốc mái và sập trần; những nhà khác bị đổ sập hoàn toàn. Thiệt hại về cây cối còn nghiêm trọng hơn. Nhiều cây cổ thụ như đề, mù u bị bật gốc và chết hẳn; các cây khác gãy đổ la liệt khắp thành phố và trong thành nội, tạo nên một khung cảnh hoang tàn không bút nào tả xiết. Người dân sống trong cảnh màn trời chiếu đất, vô cùng khốn khổ.

Trang đầu bản Báo cáo ngày 21/9/1904 của Hiệu trưởng trường Canh nông Huế về thiệt hại do bão, nguồn: TTLTQGI

Trong thảm thọa đó, trường Canh Nông Huế cũng chịu tổn thất nặng nề. Nhà cửa, cây trồng được đầu tư nhiều tiền bạc và thời gian giờ chỉ còn lại rất ít. Trong số các công trình cũ, nhà ở của Hiệu trưởng là nơi bị hư hại ít nhất, chỉ mất một bức tường và trần nhà hư hỏng một phần […].

Các công trình mới gần như bị phá hủy, ngoại trừ hai ngôi nhà của nhân viên người Âu vốn được cải tạo từ kho lương của triều đình (Magasins royaux), chỉ bị tốc một phần mái và cuốn mất một trụ gạch. Nhà ở của giáo sư, kho củi, chuồng trâu, chuồng lợn, khu chăn nuôi gia cầm đều hư hại nghiêm trọng. Văn phòng và phòng học mới do chính phủ Nam triều xây dựng đã đổ sập.

Tóm lại, không một công trình nào còn nguyên vẹn, thật khó để ước tính mức độ thiệt hại, nhưng chắc chắn là rất lớn… Đáng buồn hơn là cảnh vườn cây nơi những giống cây quý như manihot glaziovii, castilloa, cây lai.., phần lớn đang cho quả, đều gãy đổ hoặc bật gốc, không thể cứu vãn.

Chỉ trong ba giờ đồng hồ, cơn bão đã xóa sổ toàn bộ thành quả của 5 năm nỗ lực xây dựng tại trường Canh Nông Huế. Hoạt động khai thác đình trệ, toàn bộ nhân lực được huy động để sửa chữa các công trình thiết yếu và dọn dẹp khu vườn còn ngổn ngang thân cây và cành gãy”.

Phóng viên Alfred Raquez, có mặt tại Huế để đưa tin về Lễ mừng thọ 50 năm của Hoàng Thái Hậu - thân mẫu của vua Thành Thái, vào đúng thời điểm xảy ra cơn bão, đã thuật lại sự việc trên tờ L’Avenir du Tonkin ngày 23/9/1904[2] như sau:

“[…] Hôm sau, Chủ nhật ngày 11 tháng 9, vào khoảng 11 giờ sáng, cơn bão ập xuống Huế. Nó quật ngã, nghiền nát, hủy diệt mọi vật cản trên đường. Những túp lều tranh của người An Nam đổ sập, chôn vùi những kẻ khốn khổ trong đó. Cây cối bật gốc, ngã đổ ầm ầm. Các tòa nhà của Hội thánh Saint Enfance, nhà thờ của Chủng viện Kim Long sụp đổ. Cha Dangelzer bị vùi dưới đống đổ nát. Chuông nhà thờ bị gió cuốn bay.

Cha Dangelzer, người bị vùi lấp dưới đổng đổ nát của Nhà thờ Kim Long trong trận bão ngày 11/9/1904, nguồn: Irfa

Những ngôi nhà kiểu Âu bị tốc mái, nước lũ tràn vào làm sập cả trần nhà. Tòa Khâm sứ, một công trình tráng lệ từng tiêu tốn khoảng một triệu quan cũng không thoát khỏi thảm họa, toàn bộ mái nhà bị cuốn phăng trong cơn cuồng phong. [...]

Tòa Khâm sứ Huế bị hư hỏng nặng trong trận bão ngày 11/9/1904, nguồn: https://blogparishue.fr

Người Âu hoảng loạn lánh nạn trong câu lạc bộ và tầng trệt của doanh trại ở hữu ngạn sông Hương, nơi các vòm trần vẫn trụ vững trước cơn bão dữ dội.

Cây cầu sắt lớn do “Công ty Creusot” xây dựng cũng không trụ nổi gió bão. Bốn nhịp cầu, mỗi nhịp dài 70 mét, bị bật khỏi các trụ cầu. Những khung sắt khổng lồ nay nằm ngổn ngang dưới lòng sông.

Huế trơ trụi không còn một bóng cây. Cơn bão đã cướp đi sinh mạng của khoảng 3.000 người bản xứ và làm ba người Âu bị thương…..”

Như vậy, trận bão ngày 11/9/1904 không chỉ là một thiên tai khủng khiếp mà còn là dấu mốc đau thương trong lịch sử Huế, để lại những tổn thất to lớn về cơ sở hạ tầng, sản xuất và đời sống của người dân cố đô Huế.