Sau khi thôn tính Đông Dương, người Pháp đã cho xây dựng nhiều công trình tưởng niệm liên quan đến cuộc chinh phục thuộc địa, đặc biệt tại các đô thị. Ở Việt Nam, những tượng đài này hầu hết bị giật đổ sau năm 1945 vì cho rằng đó là tàn tích của thực dân.

Tuy nhiên, cũng có tượng đài mới dựng lên không lâu đã bị yêu cầu phá huỷ do hứng chịu làn sóng chỉ trích mạnh mẽ của dư luận. Đó là trường hợp của tượng đài “À la France” (Vì nước Pháp), được xây dựng trước mặt Dinh Toàn quyền, tại nút giao giữa avenue République (nay là đường Hoàng Văn Thụ) và avenue Van Vollenhoven[1].

Sơ đồ vị trí tượng đài. Vòng tròn màu xanh là nơi đặt tượng đài, ở nút giao giữa đường 62, sau đổi tên thành avenue République và đường 54, sau đổi tên thành avenue Van Vollenhoven [MHN209]. So sánh với bản đồ Hà Nội hiện nay, có thể thấy đó là chỗ giao cắt giữa đường Hoàng Văn Thụ và đường Nguyễn Cảnh Chân.   

Được biết, đây là thiết kế của nhà điêu khắc nổi tiếng người Pháp Théodore Rivière[2] theo đặt hàng của Thống sứ Bắc Kỳ và là tác phẩm mà ông dành nhiều tâm huyết. Dự án được “thai nghén” từ năm 1902, đến năm 1908 thì hoàn thành. Phần bệ tượng do nhà thầu Guillier & Renversade thi công tại Việt Nam còn các tượng đồng được đưa từ Pháp sang[3].

Thông báo của chính quyền thành phố Hà Nội ngày 17 tháng 12 năm 1908 về việc khánh thành tượng đài [MHN209, TTLTQGI]

Lễ khánh thành long trọng diễn ra ngày 19 tháng 12 năm 1908 với sự hiện diện của Toàn quyền Đông Dương và đông đảo đại diện các cơ quan cấp liên bang và cấp kỳ tại Hà Nội. Trước đó hai ngày, sự kiện cũng được chính quyền thành phố thông báo đến toàn thể dân chúng. Tuy nhiên, tác phẩm liên tục vấp phải nhiều chỉ trích.

Trong cuốn “Tonkin pittoresque” (Xứ Bắc Kỳ tươi đẹp), Michel My đã dùng những từ “xấu xí và thô kệch” để miêu tả công trình này:

“Nhìn từ Dinh Toàn quyền, tượng đài thể hiện đường nét của một tượng bán thân nữ trên một khối đá không rõ hình thù quét ve loè loẹt. Có lẽ nếu tô điểm cho mặt sau tượng đài bằng một chút màu xanh để che bớt phần lưng cụt ngủn của nàng Mariane, ta sẽ khiến người xem đỡ sốc hơn, dù chẳng thể khắc phục sự xấu xí và thô kệch của công trình.

Mặt chính nhìn ra đại lộ Victor Hugo đỡ hơn phần nào. Một phụ nữ tượng trưng cho nước Pháp ngồi trên ngai, xung quanh là ba cô con gái nuôi người Nam Kỳ, Bắc Kỳ và Cao Miên đang dâng tặng thổ sản; một lính tập đứng bên trái như thể muốn thuyết minh cảnh tượng này cho du khách.

Hai bên tượng đài có hai vận động viên bơi lội thân hình đồ sộ […] nô đùa trong dòng nước dập dềnh với những làn sóng tràn về phía bệ tượng. Có lẽ hai người này tượng trưng cho sông Mekong và sông Hồng. Đó là kết luận mà tôi cho rằng có thể đưa ra khi nhìn thấy những bức tượng nhỏ kèm theo: rắn Naga 7 đầu của xứ Khmer và con rồng mà máu từng nhuộm đỏ dòng nước sông Cái”[4].   

Tượng đài “À la France”. Phía sau là Dinh Toàn quyền Đông Dương (nguồn: thethaovanhoa.vn)

Năm 1922, Ủy ban Di tích tiếp tục gửi thư lên Toàn quyền Đông Dương, đề nghị khẩn cấp di dời tượng đài. Ủy ban cho rằng dù được thiết kế bởi một nghệ sĩ tài năng, tượng đài này lại là một minh chứng cho thấy gu thẩm mỹ tệ hại, có nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến danh tiếng của nền nghệ thuật Pháp trong mắt người bản xứ và người nước ngoài[5].  

Trước sức ép của dư luận, tại phiên họp thường kỳ tháng 5 năm 1924, Hội đồng thành phố Hà Nội đã chính thức bỏ phiếu thông qua chủ trương di dời tượng đài này[6].