Thời Nguyễn, để đáp ứng kịp thời yêu cầu chuyển phát công văn, giấy tờ, các trạm dịch đều được cấp ngựa trạm. Ban đầu, mỗi trạm được cấp hai con ngựa, sau này việc chuyển đệ công văn tăng thêm thì mỗi trạm được cấp từ ba đến sáu con ngựa khỏe kèm theo tiền nuôi ngựa. Ngựa trạm được lựa chọn cẩn thận và chăm sóc chu đáo. Nếu trong một năm, nhà trạm làm chết một hoặc hai ngựa thì Đội trưởng, Thứ đội trưởng trạm ấy bị phạt 40 roi. Số ngựa chết đến ba con, xử phạt 80 trượng. Năm Minh Mệnh 10 (1829), viên Đội trưởng trạm Hòa Mã ở trấn Bình Hòa bị phạt đánh tới 100 trượng do chỉ trong vài ngày mà trạm ấy có tới ba con ngựa chết.  

Khi thực dân Pháp xâm lược và bình định Đông Dương cuối thế kỷ 19, ngựa được sử dụng nhiều trong quân đội. Năm 1883, quân Pháp nhập khẩu 60 con ngựa Manila để cấp cho binh lính. Một năm sau, tiếp tục nhập thêm ngựa từ Miến Điện và Java. Sau đó nữa là ngựa Nhật Bản và Mông Cổ. Tuy nhiên, do công việc nặng nhọc và khí hậu khắc nghiệt, những con ngựa nhập khẩu nhanh chóng gục ngã. Chất lượng ngựa cũng không ngừng suy giảm.

Để cải thiện tình hình, năm 1891, Toàn quyền de Lanessan yêu cầu chính phủ xứ bảo hộ Trung Kỳ và Bắc Kỳ có biện pháp can thiệp để khuyến khích việc chăn nuôi ngựa. Thời điểm này, thành Hà Nội đã bị phá hủy, vì vậy, người Pháp cho lập một trại ngựa trong thành và 80 héc-ta đất trống được cải tạo thành đồng cỏ. Việc này đã góp phần giải quyết vấn đề cỏ khô (vốn phải nhập khẩu từ Pháp) cho ngựa, lừa của quân đồn trú đồng thời khuyến khích giới kiều dân Pháp trồng cỏ cung cấp cho quân đội. 

Tuy nhiên, những nỗ lực sau đó nhằm nhân giống và phát triển hoạt động chăn nuôi ngựa không đạt kết quả như mong đợi. Đầu thế kỷ 20, Toàn quyền Beau yêu cầu Hội đồng Hoàn thiện chăn nuôi (Conseil de Perfectionnement de l’élevage) nghiên cứu các biện pháp nhằm cải thiện giống ngựa bản xứ và tăng cường nhân giống bằng cách nhập khẩu ngựa cái.

Ngựa được nhập khẩu từ Pháp, Úc. Các cơ sở kỹ thuật chăn nuôi ở Hà Nội phụ trách nhân giống ngựa cho khu vực Bắc Kỳ và Trung Kỳ trong khi đó trại ngựa ở Prey-Komping, tỉnh Kratié, Cao Miên phụ trách khu vực Nam Kỳ và Cao Miên. Ngoài ra, còn có các trại ngựa ở Nước Hai (Cao Bằng), Thanh Hóa, Huế, An Khê (Bình Định) và Gia Định. 

Trại ngựa Nước Hai, ảnh: Léon Busy, nguồn: ANOM

Để tiếp tục khuyến khích hoạt động chăn nuôi ngựa, chính quyền Pháp tổ chức nhiều cuộc thi ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ. Bên cạnh đó, các thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn và Phnom-penh đều có trường đua ngựa. Các cuộc đua vừa là nguồn động viên tinh thần đối với người chăn nuôi vừa là một biện pháp chọn giống hữu ích. Vì vậy, Phủ Toàn quyền Đông Dương đã trợ cấp đều đặn hàng năm cho Hội Đua ngựa.

Trang bìa tuần báo “Sports de Cochinchine” của Hội Đua ngựa Sài Gòn (gallica.bnf.fr)

Sau chiến tranh thế giới thứ hai, các phương tiện hiện đại như xe cơ giới, tàu hỏa dần thay thế vai trò của ngựa trong việc vận chuyển lương thực và vũ khí. Tuy nhiên, trong cuộc kháng chiến chống Pháp, đặc biệt là trong chiến dịch Điện Biên Phủ, ngựa đã được sử dụng để thồ quân nhu và gạo ở những quãng đường hẹp, vực cao, suối sâu, góp phần làm nên chiến thắng vĩ đại của quân và dân Việt Nam.

Ngựa thồ trong chiến dịch Điện Biên Phủ, nguồn: Bảo tàng Chiến thắng lịch sử

Điện Biên Phủ

Ngày nay, dù việc sử dụng ngựa không còn phổ biến như trước nhưng loài vật này vẫn phát huy vai trò trong nhiều lĩnh vực. Những năm gần đây, người dân vùng cao Tây Bắc đã bắt đầu huấn luyện và dùng ngựa phục vụ khách du lịch chụp ảnh, check-in tại các điểm tham quan, góp phần mở ra hướng phát triển mới cho kinh tế khu vực.

Đặc biệt, vào năm 2020, để phục vụ công tác phòng chống tội phạm tại các địa bàn phức tạp, Bộ Công an, Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động đã nghiên cứu và thành lập đoàn Cảnh sát cơ động kỵ binh nhằm từng bước tăng cường năng lực, sức chiến đấu cho lực lượng Cảnh sát cơ động. Hình ảnh kỵ binh tại các lễ diễu binh, diễu hành với bước chân ngựa đều đặn, những tiếng hô khẩu lệnh vang vọng đã thể hiện bản lĩnh, ý chí của lực lượng kỵ binh Việt Nam.

Khối cảnh sát cơ động kỵ binh tại buổi hợp luyện chuẩn bị cho lễ diễu binh, diễu hành kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 (thanhnien.vn)