Đầu thập niên 1930, đời sống người dân Việt Nam rơi vào cảnh bế tắc. Khủng hoảng kinh tế thế giới lan đến Đông Dương. Trong khi đó, chính quyền thực dân và tay sai không giảm sưu thuế mà còn tăng thêm để bù đắp thâm hụt. Công nhân tại Vinh - Bến Thủy phải làm việc từ 12 đến 14 giờ mỗi ngày trong nhà máy diêm, cưa, cơ khí với đồng lương rẻ mạt. Trong bối cảnh đó, tháng 02/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. “Lời hiệu triệu” của Đảng kêu gọi công - nông đứng lên giành quyền sống, quyền tự do. Ở Nghệ An - Hà Tĩnh, phong trào cách mạng nhanh chóng bắt lửa, trở thành trung tâm của cao trào 1930 - 1931. Hàng vạn công nhân ở Vinh - Bến Thủy, nông dân ở Thanh Chương, Hưng Nguyên, Anh Sơn,…đã vùng lên đấu tranh giành chính quyền. Các “Ủy ban Xô Viết” - hình thức chính quyền cách mạng đầu tiên ở Việt Nam - ra đời, thực hiện cải cách ruộng đất, xóa bỏ sưu thuế, tăng lương, giảm giờ làm, mở lớp học chữ…

Áp phích nhân kỷ niệm 11 năm Nghệ An Xô Viết, nguồn: TTLTQGII

Từ những cuộc biểu tình đến cao trào Xô Viết Nghệ - Tĩnh

Ngày 01/5/1930, lần đầu tiên công nhân ở Vinh - Bến Thủy cùng với nông dân các vùng lân cận đã tổ chức kỷ niệm Ngày Quốc tế Lao động bằng hành động trực tiếp: đình công, xuống đường biểu tình đòi tăng lương, giảm giờ làm, bỏ sưu, giảm thuế và chống khủng bố. Tờ Lao Khổ, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Vinh - Bến Thủy, số ra ngày 05/9/1930 đã nhấn mạnh: “Công nhân Bến Thủy đã mở đường tranh đấu”.

Phong trào nhanh chóng lan rộng. Trong tháng 5, gần 1.200 công nhân các nhà máy Diêm, nhà máy xe lửa Trường Thi, nhà máy cưa... đã đồng loạt bãi công. Nhiều cuộc đấu tranh kéo dài từ 20 đến 40 ngày. Công nhân yêu cầu quyền tự do biểu tình, tự do chọn ca, không bị sa thải vô lý, làm 8 giờ một ngày và tăng lương. Phong trào tiếp tục lan rộng trong tháng 8/1930. Sáng ngày 22/8/1930, khoảng 800 công nhân các nhà máy Diêm Thái Hợp, Laotiens Descours Cabaud cùng thợ khuân vác đồng loạt bãi công, đưa ra 6 yêu sách như: không sa thải vô lý, trả tự do cho thợ bị bắt, tăng lương, làm 8 giờ mỗi ngày, tự do biểu tình… Chiều cùng ngày, khoảng 500 người biểu tình đã bị lính đàn áp bằng súng, khiến 4 người chết và nhiều người bị thương [1]. Nhưng không vì thế mà họ lùi bước. Ngày 23/8/1930, hơn 1.000 công nhân nhà máy Diêm Bến Thủy và nhân dân các vùng lân cận tiếp tục xuống đường, đưa phong trào lên đến cao trào. Sự kiện này đã khiến chính quyền phải điều binh lính, chia thành hai mũi, sẵn sàng nổ súng nếu biểu tình không giải tán. Kết quả, 5 người chết, 15 người bị thương [2].

Phong trào không chỉ dừng ở thành thị. Từ Vinh - Bến Thủy, ngọn lửa đấu tranh đã lan sang nông thôn. Ngày 29/9/1930, trong một công điện gửi về Paris, Bộ Thuộc địa Pháp phải báo cáo rằng “huyện Nam Đàn bị băng nhóm 600 cộng sản tấn công vào sáng ngày 28/9”. Có thể thấy rằng nông dân đã vùng dậy mạnh mẽ, làm lung lay bộ máy cai trị ở cơ sở. Hàng loạt truyền đơn ký tên Đảng Cộng sản và Tổng Công hội Nghệ An được rải khắp nơi, phát động nhân dân vùng dậy [3].

Đỉnh cao của phong trào là sự ra đời của chính quyền Xô Viết ở nhiều xã thuộc hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Các ủy ban nhân dân cách mạng do dân bầu ra đời, thay thế bộ máy cai trị hào lý. Chính quyền mới thực thi nhiều chính sách tiến bộ: xóa bỏ sưu thuế vô lý, chia ruộng công cho dân nghèo, mở lớp dạy chữ Quốc ngữ, thành lập đội tự vệ để giữ gìn an ninh trật tự.

Lần đầu tiên trong lịch sử, người dân được trực tiếp tham gia quản lý đời sống xã hội. Đây chính là hình thức sơ khai đầu tiên của chính quyền công - nông ở Việt Nam.

Sơ đồ “Diễn biến cao trào cách mạng Xô Viết Nghệ - Tĩnh 1930 - 1931”, nguồn: Viện Thông tin khoa học xã hội

Đàn áp khốc liệt và sức lan toả của phong trào Xô Viết Nghệ - Tĩnh

Phong trào đấu tranh của nông dân Nghệ An - Hà Tĩnh chống lại ách thống trị của thực dân Pháp trong các năm 1930 - 1931 đã nhanh chóng lan rộng và phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, càng phát triển mạnh thì sự đàn áp của chính quyền thực dân càng khốc liệt và toàn diện, với quy mô lớn chưa từng thấy. Chúng không chỉ dùng súng máy và đại bác mà còn huy động cả máy bay để tấn công những đám đông biểu tình và các vùng nông thôn.

Ngày 12/9/1930, tại huyện Hưng Nguyên, một cuộc biểu tình của hàng nghìn nông dân đã bị quân đội Pháp dùng máy bay trinh sát ném bom. Trong báo cáo mật gửi Bộ Thuộc địa Pháp ngày 02/02/1931, Toàn quyền Đông Dương thừa nhận: “máy bay đã được điều động, bay qua các đám đông và ném bom, …có 5 hoặc 6 người chết và 3 người bị thương” [4].

Không chỉ trấn áp bằng bạo lực, thực dân còn truy bắt những người tham gia phong trào, hàng chục “quốc sự phạm” bị đày đi Lao Bảo. Bài báo ngày 12/10/1930 đưa tin về chuyến tàu ngày 03/10 chở hơn 60 người bị kết án vì các cuộc biểu tình ở Nghệ An - Hà Tĩnh, bị áp giải từ Vinh đi Đà Nẵng để đưa ra Lao Bảo, trong số đó còn có phụ nữ. Điều đó cho thấy phong trào có sự tham gia rộng rãi của mọi tầng lớp [5].

Tuy nhiên, trái với kỳ vọng của chính quyền, việc đàn áp không làm phong trào tan rã. Ngược lại, theo báo cáo mật ngày 28/4/1931, chính quyền Pháp buộc phải thừa nhận rằng tại Hà Tĩnh và Vinh, các tổ chức công - nông “vẫn tiếp tục hoạt động bí mật, tổ chức biểu tình có vũ trang, hình thành đội tự vệ nông dân”, tuân theo phương pháp hành động được quy định trong cẩm nang của Đảng Cộng sản: “Các tài liệu lưu trữ của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, mới bị lực lượng mật thám thu giữ gần đây, cho thấy rằng vào ngày mồng 1 tháng Giêng vừa qua, tại hai tỉnh nói trên, có 1.176 cộng sản quân sự và khoảng 40.000 hội viên thuộc các nghiệp đoàn nông dân đỏ. Chính tổ chức ngầm, có kỷ luật nghiêm ngặt này,… là đối tượng cần phải làm tê liệt và tiêu diệt. Công tác này ắt hẳn sẽ trường kỳ” [6].

Dù bị đàn áp, phong trào không hề suy giảm. Ngay cả trong các mật điện gửi về Paris, chính quyền thực dân cũng phải thừa nhận tình hình vẫn căng thẳng. Các cuộc tấn công vào quan lại và phủ huyện liên tục diễn ra. Bài báo: “Cuộc nổi dậy ở Đông Dương” đăng trên Báo “Nhân đạo” ngày 12/02/1931 nói về việc quân nổi dậy tấn công tri huyện Nghi Lộc và đoàn tuỳ tùng của ông ta, trong đó có viết: “…Như vậy, ở vùng Thượng An Nam này, những trận oanh tạc từ tháng 9 và các vụ đàn áp đẫm máu, gây ra cái chết của hơn 1.000 người, không thể chặn đứng bước tiến của phong trào giải phóng dân tộc. Ngược lại, phong trào vẫn tiếp tục và mở ra triển vọng cho những cuộc đấu tranh lớn hơn nữa…” [7].

Trong tháng 5/1931, ở Nghệ An - Hà Tĩnh diễn ra nhiều vụ biểu tình và xung đột dữ dội. Tại Vinh và các vùng lân cận như Đô Lương, Thanh Sơn, Hưng Nguyên, Thanh Chương, Nam Đàn, Nghi Lộc, Anh Sơn…. Trước sự đàn áp dã man bằng súng đạn và cả máy bay của thực dân Pháp, nhân dân vẫn kiên cường đấu tranh, đồng thời tổ chức nhiều cuộc tấn công vào bộ máy thống trị tay sai và lực lượng vũ trang của địch. Ngày 29/5, tại làng Yên Phúc (phủ Anh Sơn), một nhóm cộng sản đã tấn công khiến lý trưởng, 16 hào mục bị giết và 01 trung sĩ Pháp bị bắt rồi thủ tiêu [8].

Năm 1936, khi phát hành truyền đơn kỷ niệm sáu năm, Đông Dương Cộng sản Đảng khẳng định: “Nhân dịp kỷ niệm ngày Nghệ An đỏ, chúng ta phải thành lập mặt trận dân tộc Đông Dương để đòi tự do, hòa bình, lúa gạo và văn hóa để chống lại chủ nghĩa phát xít, chống lại chiến tranh đế quốc”. Lời kêu gọi ấy cho thấy Xô Viết Nghệ - Tĩnh đã trở thành biểu tượng bền lâu, được nhắc lại nhiều năm sau trong bối cảnh mới.

Bản dịch sang tiếng Pháp truyền đơn cộng sản có tựa đề: “Kỷ niệm 6 năm Xô Viết Nghệ An”, ngày 01/10/1936, nguồn: Lưu trữ Hải ngoại Pháp

Dù bị đàn áp khủng bố nhưng phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh đã khẳng định được bản lĩnh cách mạng kiên cường của nhân dân Nghệ An. Báo cáo ngày 01/10/1936 của Sở Mật thám Đông Dương về việc Ban Chấp hành Đông Dương Cộng sản Đảng xuất bản ở Nam Kỳ truyền đơn nhân dịp kỷ niệm Xô Viết Nghệ An (12/9/1930), trong đó có ghi: “… lãnh đạo Đông Dương Cộng sản Đảng khuyến khích các đồng chí cả nam và nữ noi gương đấu tranh các nhà hoạt động cách mạng Nghệ An đã hy sinh cuộc đời và tự do của mình cho sự nghiệp cách mạng”.

Báo cáo ngày 01/10/1936 của Sở Mật thám Đông Dương, nguồn: Lưu trữ Hải ngoại Pháp

Gần một thế kỷ đã trôi qua, nhưng phong trào Xô Viết Nghệ - Tĩnh (1930 -1931), khởi nguồn và phát triển mạnh mẽ ở Nghệ An, vẫn còn nguyên giá trị lịch sử. Chính trên mảnh đất Nghệ An giàu truyền thống cách mạng, quần chúng công nông đã vùng lên với tinh thần quật khởi, ý chí kiên cường, thách thức ách thống trị thực dân - phong kiến. Dù bị đàn áp đẫm máu, phong trào đã chứng tỏ khát vọng độc lập, tự do cháy bỏng của nhân dân Nghệ An nói riêng và cả nước nói chung. Những hy sinh anh dũng của nhân dân Nghệ An không chỉ khắc sâu trong lịch sử dân tộc mà còn để lại bài học lớn về sức mạnh đoàn kết, kiên định trước áp bức, trở thành nền tảng cho các phong trào cách mạng sau này.